Qardaş Türkiyə enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində daha bir mühüm nailiyyətə imza atıb. Belə ki, “Akkuyu” atom elektrik stansiyasının (AES) birinci enerji blokuna nüvə yanacağının yüklənməsi prosesi baş tutub. Bununla “Akkuyu” AES atom elektrik enerjisi obyekti statusu alıb.
Xatırladaq ki, Türkiyənin ilk AES-i olan “Akkuyu”nun tikintisi layihəsi “Akkuuyu Nuclear” kompaniyası tərəfindən 2010-cu ilin mayında Türkiyə və Rusiya arasında imzalanmış müvafiq sazişə əsasən həyata keçirilir. Bu obyektin istifadəyə verilməsindən sonra ildə 36 milyard kilovatt-saat elektrik enerjisi istehsal olunacaq. Bu, Ankara və Moskvanın ən iri birgə layihəsidir. Bununla Türkiyə atom elektrik enerjisi istehsal edən ölkələr sırasına qoşulur. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bu, Türkiyə və Rusiyanın ən böyük investisiya layihəsidir və onun tikintisinə 20 milyard dollar vəsait qoyulub. AES-in bütün enerji blokları 2028-ci ildə işə salınacaq və bu obyekt ölkənin elektrik enerjisinə olan ehtiyacının 10 faizini təmin edəcək. Eyni zamanda, AES-in istifadəyə verilməsi qaz idxalına sərf edilən 1,5 milyard dollara qənaət etməyə imkan verəcək. Daha bir mühüm məqam odur ki, AES-in fevralın 6-da baş verən zəlzələdən zərər çəkməməsi inşaatçıların peşəkarlığından xəbər verir. Məsələ ilə bağlı Rusia prezidenti Vladimir Putin bildirib ki, “Akkuyu” AES iki ölkə arasında iqtisadi maraqları təmin edən layihə olmaqla yanaşı, Rusiya ilə Türkiyə arasında mehriban qonşuluq, qarşılıqlı hörmət və bir-birinin maraqlarının nəzərə alınması prinsiplərinə əsaslanan tərəfdaşlıq əlaqələrini də möhkəmləndirir: “Türkiyənin artıq nüvə sahəsinə malik olan inkişaf etmiş sənaye və texnologiya dövlətləri klubuna daxil olması çox simvolikdir. Bu, həm də respublikanın əsasının qoyulmasının 100 illik yubileyi zamanı baş verir”. “Akkuyu Nuclear” ASC-nin baş direktoru Anastasiya Zoteyeva bildirib ki, Türkiyənin cənubunda “Akkuyu” atom elektrik stansiyasının maşın zallarının tikintisi qrafiki qabaqlayır, dörd qurğudan üçünün tikintisi 2023-cü ildə tamamlanacaq. Daha bir mühüm məqam odur ki, bu AES dünya atom enerji tarixinə "inşa et-sahib ol-istismar et" modeli ilə düşüb. Bu formula uyğun olaraq Türkiyə hakimiyyət orqanları Rusiya tərəfinə AES inşası üçün meydança təqdim etməklə yanaşı, elektrik enerjisinin müəyyən hissəsini almaqla bağlı da təminat verib. Rusiya tərəfi isə stansiyanın layihələndirilməsi, inşası, istismarı və xidmətini həyata keçirən “Akkuyu Nuclear” şirkətini qurub. Eyni zamanda bundan irəli gələcək bütün xərc və risqləri öz üzərinə götürüb. Yəni türk tərəfi Rusiyaya qarşı sanksiyalara qoşulmaqla çox şeydən məhrum olacaqdı. Lakin atılan ağıllı addımlar Türkiyəyə mühüm üstünlüklır qazandırdı. AES-in tikinti sahəsinin infrastrukturu ilə bağlı bütün işlər Türkiyənin mövcud norma və qanunlarına uyğun, eləcə də hökumətin tövsiyələri əsasında həyata keçirilir. “Akkuyu” AES-in başqa bir əhəmiyyəti də odur ki, bu layihə Türkiyə-Rusiya münasibətlərinin sabit qalmasını təmin edir. Xatırladaq ki, stansiyanın layihələndirilməsi, tikintisi, xidmət göstərilməsi, istismarı və istismardan çıxarılmasına cavabdeh olan “Akkuyu Nuclear” şirkətinin əsas səhmdarı Rusiyanın “Rosatom” Dövlət Korporasiyasıdır. Bir çoxları hesab edirdi ki, Türkiyə Ukraynadakı müharibə səbəbindən Rusiya ilə bu razılaşmanı donduracaq. Və etiraf etmək lazımdır ki, bu istiqamətdə ona xeyli təzyiqlər də oldu. Lakin gözləntilərin əksinə olaraq, Türkiyə onun üçün zəruri olan bu layihəni dayandırmadı. Bütövlükdə Türkiyə hakimiyyəti “Akkuyu” AES-dən əlavə daha iki atom elektrik stansiyası tikmək niyyətindədir. “Akkuyu” Türkiyənin enerji təhlükəsizliyinə mühüm töhfə olacaq.
Hesablamalar göstərir ki, Türkiyə tərəfi “Akkuyu”nun elektrik enerjisi satışından 50 milyard dollardan çox gəlir əldə edəcək. Amma Türkiyə iqtisadiyyatının artımını və elektrik enerjisinə tələbatın artımını nəzərə alsaq, satışdan gələn gəlirin məbləği 40 milyard dolları keçə bilər. Ümumiyyətlə, “Akkuyu” AES Türkiyənin iqlim dəyişikliyi ilə mübarizəsinə və Türkiyə iqtisadiyyatının canlanmasına da mühüm töhfə verəcək. Daha bir maraqlı nüans odur ki, hələ 1974-76-cı illərdə öz AES-nin tikintisinə başlamaq istəyib. 1974-cü ildə sovet atomçuları Mersin vilayətində olaraq atom stansiyasının tikiləcək yerlərini tədqiq ediblər. Həmin vaxt stansiyanın tikintisi üçün “Akkuyu” platformasının hazırlanmasına qərar verilib. Bunun reaıllaşması isə 34 il sonra baş tutub. Daha doğrusu, sovet atomçularının tədqiqlərindən 34 il sonra Rusiya və Türkiyə stansiyanın tikintisi üçün müvafiq razılıq əldə ediblər. Həmin razılıqdan sonra cari ildə stansiyaya ilk nüvə yanacağı çatdırılıb. Hesablamalar göstərir ki, təxminən 70 ildir 30-dan çox ölkə nüvə enerjisindən istifadə edir və 440 aktiv reaktor qlobal elektrik enerjisinə olan tələbatın təxminən 10 faizini ödəyir. Dünyada 54 reaktorun tikilməkdə olması nəzərə alınarsa, daha çox sayda ölkə nüvə enerjisindən istifadə edəcək. Onların sırasına artıq Türkiyə də qatılır. Xüsusilə pandemiyadan sonra artan enerji tələbatının qarşılanması və qlobal emissiyaların azaldılması baxımından nüvə mühüm bir seçim olaraq bütün dünyanın qarşısında dayanır.
Ramil QULİYEV
