Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin əlifbası xalq mahnılarıdır. Xalq yaradıcılığının və xalq musiqisinin bənzərsiz inciləri olan xalq nəğmələri əsrdən-əsrə, dildən-dilə, eldən-elə keçib xalqın sərvəti olaraq yaşayır. Xalq mahnıları həm də hər bir millətin kimlik pasportudur.
Azərbaycan xalqı qədimlərdən xalq mahnıları yaradıb, el bəstəçiləri, xanəndələri, şairləri gözəl mahnılara nəfəs veriblər. Şübhəsiz ki, yaranan hər bir xalq mahnısının müəllifi olub, lakin zamanla mahnı qalıb, amma onun müəllifi unudulub, bu da həmin mahnıların xalq mahnısı statusu almasına səbəb olub.
O da məlumdur ki, hər mahnının öz tarixçəsi, öz yaranış hekayəti var. Məşhur “İrəvanda xal qalmadı” mahnısı kimi.
Əvvəlcədən deyək ki, bu mahnı öz gözəlliyinə, unikallığına görə çox seçilir, bu gün hər müğənni, ifaçı onu oxumaq istəyir. Qərbi Azərbaycan gözəlinin gözəlliyini vəsf edən bu mahnı İrəvanda yaranıb. O İrəvanda ki, bizim tarixi torpağımızdır, milli musiqimizin, mədəniyyətimizin inkişaf etdiyi, səsləndirildiyi bir məkanımızdır. Azərbaycanın elə xalq mahnıları, bəstəkar əsərləri, nəğmələri var ki, ermənilər onlara qarşı əsassız iddialar irəli sürürlər. Əlbəttə, bu onlardan gözləniləndir, çünki sazımızı, tar-kamanımızı, qavalımızı, balabanımızı, neyimizi, zurnamızı, milli geyimlərimizi mənimsəyən ermənilərdən hər cür oğurluq gözlənilir. Onların “Sarı gəlin” mahnısından əl çəkmədiyi də hər kəs tərəfindən bilinir.
Bu yazıda biz “Sarı gəlin”dən yox, “İrəvanda xal qalmadı” mahnsından danışacağıq. Bu mahnının ki, yaranma tarixi də, müəllifi də bəllidir.
İrəvanda bir quyu var, Şəkərdən şirin suyu var. Hər gözəlin bir toyu var. Ay qız, o xal nə xaldı Sən ora düzdürmüsən? Ay naz, o xal nə xaldı Sən ora düzdürmüsən?
Bu mahnının yaranma tarixi haqda müəyyən versiyalar var. Variantlardan biri belədir: Şuşalı Cabbar Qaryağdıoğlu İrəvan şəhərində varlı bir şəxsin oğlunun toy məclisini aparırmış. Bəy tərifi zamanı gəlinin atası yarızarafat-yarıciddi deyib ki, bayaqdan bəyi tərifləyirsən, bəs gəlini niyə vəsf etmirsən? Xanəndə gəlinin atasının sözünü yerə salmamaq üçün qızın nişanələrini soruşub. Öyrənib ki, gəlinin üzündə qoşa xal var. O zamanlar gəlini toy əhlinə göstərməzdilər. Cabbar Qaryağdıoğlu bədahətən ürəyindən gələn sözləri musiqiyə bələyərək həmin mahnını qoşub. Təsadüfən yaranan bu mahnının taleyi də uğurlu olub. Cabbar Qaryağdıoğludan sonra ustad xanəndələr "İrəvanda xal qalmadı"nı çox şövqlə oxuyublar. Dildən-dilə keçərək ellərə yayılan mahnı beləliklə öz yaradıcısının adı ilə deyil, el nəğməsi kimi məşhurlaşıb.
İrəvanda yol işlərəm, Xəncəlimi gümüşlərəm. Bir öpərəm, bir dişlərəm. Ay qız, o xal nə xaldı Sən ora düzdürmüsən? Ay naz, o xal nə xaldı Sən ora düzdürmüsən?
Bəzi varinatlara görə isə, mahnının sözləri, mənası, məzmunu tamam fərqli olub. Hətta bu iddiada olanlar var ki, guya bu mahnı İrəvan xanlığı çar Rusiyası tərəfindən işğal olunduqdan sonra yaranıb. Bu barədə internet resurslarında gedən yazılarda deyilir: "İrəvanda xal qalmadı" yox, "xan qalmadı" kimi oxunmalıdır. Onu da deyirlər ki, guya İrəvanda bir qənirsiz gözələ vurulmuş xanlar öz arzularına çatmadıqlarından məhəbbət aşiqinə çevrilərək həyatlarını həmin gözəlin yolunda qurban veriblər. Bu fikir əsassızdır. Fərz edirlər ki, “İrəvanda xan qalmadı” mahnısı İrəvan xanlığının süqutunu və oradakı dəhşətli köçü özündə əks etdirir.
Mahnının səs yazısı Cabbar Qaryağdıoğlunun ifasında bu günümüzə kimi gəlib çatmayıb. Cabbar Qaryağdıoğlundan sonra 60-cı illərdə Xan Şuşinski “İrəvanda xal qalmadı” oxuyub, lentə yazdırıb. Xan Şuşinskini Cabbar Qaryağdıoğlunun davamçısı hesab edirlər, ona görə də mahnının ilkin variantına dəyişikliklər etməyib. Bülbül, Seyid Şuşinski, Əbülfət Əliyev və digər müğənnilər də bu mahnıya müraciət ediblər. Amma bu səs yazıları saxlanılmayıb. Bu günümüzə kimi qorunub saxlanmış və qızıl fonda daxil olmuş yeganə səs yazısı Yaqub Məmmədova məxsusdur.
İrəvanda Çarşı bazar, İçində bir gəlin gəzər. Dərdlərimə dərman yazar. Ay qız, o xal nə xaldı Sən ora düzdürmüsən? Ay naz, o xal nə xaldı Sən ora düzdürmüsən?
İnternet resurslarında yerləşdirilən materiallarda qeyd edilir ki, “İrəvanda xal qalmadı” mahnısını Arif Babayev, Canəli Əkbərov, Baba Mahmudoğlu, Qədir Rüstəmov, Eynulla Cəbrayılov və digər müğənnilər də ifa ediblər. Qeyd edirlər ki, bu mahnı iki nəfərin oxumasını tələb edir. Ancaq əsasən solo ifalar müşahidə edilir. Bu mahnını qadın ifaçıları arasında Elmira Rəhimova, Elmira Məmmədova, Qəndab Quliyeva, Səmayə İsmayılovanın adlarını çəkmək olar. “İrəvanda xal qalmadı” mahnısının ifa olunması əsasən keçən əsrin 80-ci illərinə təsadüf edir. Məhz bu dövrdə bu mahnı öz şöhrətinin zirvəsində idi. Baba Mahmudoğlu və Elmira Məmmədova “İrəvanda xal qalmadı” mahnısını duet kimi oxuyanlardan birinciləridir. Bu mahnı həmçinin 80-ci illərin ortasında da lentə yazılıb. Gənc müğənnilər arasında bu mahnıya müraciət edənlərdən biri Röyadır. Onun ifası oxucuların yaddaşında müasir, parlaq və ritmik aranjimanla qaldı. Mahnısı rəqs xarakteri daşıdı və bununla belə mahnının milli ruhuna xələl gəlmədi.
İrəvanda ayaq quşu Gedər yazı, gələr qışı. Yaxşı olar yar görüşü. Ay qız, o xal nə xaldı Sən ora düzdürmüsən? Ay naz, o xal nə xaldı Sən ora düzdürmüsən?
Bəzi məlumatlara görə, İrəvan şəhərində mülkədar, bəy ailəsindəki toyu Cabbar Qaryağdıoğlu Qurban Pirimov və Məşədi Qulu ilə birlikdə aparıb.
Bir məqamı da qeyd edək ki, bir sıra mahnılar kimi, “İrəvanda xal qalmadı” mahnısı da C.Qaryağdıoğlunun əsəridir, mahnısıdır. C.Qaryağdıoğlunun ən qiymətli xidmətlərindən biri də itib-batan xalq mahnılarımızı toplayıb, onları yenidən işləyib xalqımıza qaytarmasıdır. Gizlin deyil ki, biz bu gün xalq mahnılarımızın bir çoxunun yaşaması üçün C.Qaryağdıoğluna borcluyuq.
Xatırladaq ki, Cabbar Qaryağdıoğlu xalqın içərisindən çıxmış bu sənətkar olaraq, özünün bütün mənalı həyatını klassik Azərbaycan musiqisinin inkişafına həsr edib. Ömrünün 60 ilini xalqdan öyrəndiyi və topladığı 500-dən artıq mahnını işləyib Azərbaycanın xanəndəlik sənətini yaratmağa həsr etmiş müğənni Qafqazın ən yaxşı xalq ifaçısı şöhrətini qazanıb.
Bildirək ki, Cabbar Qaryağdıoğlu 1861-ci ildə Şuşa şəhərinin Seyidli məhəlləsində anadan olub. Atası Məşədi İsmayıl boyaqçı idi.
Cabbar Qaryağdıoğlunun 1901-ci ildə Şuşada, 1902-ci ildə isə Bakıda konsertləri təşkil olunmağa başlayır. Cabbar Qaryağdıoğlu 2,5 oktavalıq səsinin sayəsində bütün başqa ifaçıları kölgədə qoymağı bacarır. Onu Şərq musiqisinin peyğəmbəri adlandırırlar. Cabbar Qaryağdıoğlunun iştirak etdiyi məclislərdə başqa müğənnilər ifa etməyə cürət etmirmiş. Onun səsindəki gənclik təravəti müğənnini yaşlı vaxtlarında da tərk etməyib. Onun bəstələdiyi “Ay qız, sənə mailəm”, “Bəri bax”, “Ay dərya kənarında”, “Qalada yatmış idim”, “Bu gələn yara bənzər”, “Ağacda leylək”, “Xumar oldum”, “Qalalıyam” xalq mahnıları kimi tanınır
“İrəvanda xal qalmadı” mahnısı da bunlar kimi artıq xalq mahnısı statusundadır…
İrəvanda xan qalmadı, Gəncədə sultan qalmadı, Daha məndə can qalmadı. Ay qız, o xal nə xaldı Sən ora düzdürmüsən? Ay naz, o xal nə xaldı Sən ora düzdürmüsən.
Bu mahnıda İrəvanın ertnoqrafik, coğrafi mənzərəsi özünü göstərir, burada eyni zamanda da mədəniyyətimiz, həyat tərzimiz var. Bir mahnının izinə düşüb irəlilədikcə tariximizin İrəvan adlı ayrılmaz şəhəri barədə daha ətraflı məlumat aldıq. Bir mahnı mətnində İrəvan şəhərinin mənzərəsi, bəy, xan ailəsinin əzəməti, yaşayış tərzi, musiqiyə, sözə verdiyi qiymət özünü ifadə edir. Bu yazını hazırlayarkən bir sıra mənbələrdən istifadə etdik və hesab edirik ki, bui mənbələrin hər biri öz dəqiqliyi ilə seçilir.
Qərbi Azərbaycan folkloru, musqisi çox zəngindir. Burada aşıq sənəti, yallılar, halaylar daha geniş yayılmışdı. Bütün bunlar hamısı sübut edir ki, İrəvan başda olmaqla, indiki Ermənistan ərazisi tarixi Azərbaycan torpaqlarıdır. Qərbi Azərbaycan mədəniyyətinə aid olan hər bir musiqi incisi həm mənəvi, həm də siyasi baxımdan ermənilərin, Ermənistanın saxta təbliğatına bir zərbədir...Biz öz musiqimizin, öz sazımızın, halayımızın, yallımızın izi ilə o yurdlara dönəcəyik...
İradə SARIYEVA
