SOCAR və Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkətinin məlumatlarına əsasən, bu ilin yanvar-may aylarında ölkədən 7 milyard 655,9 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilib. Beş ayda ixrac edilən təbii qazın dəyəri isə 1 milyard 234,1 milyon dollar olub. Cari il ərzində Azərbaycanın təbii qaz satışından əldə etdiyi gəlirin əhəmiyyətli dərəcədə artacağı, ən azı 3 milyard dollar təşkil edəcəyi gözlənilir. Bunun əsas səbəbi ilin sonuna doğru Azərbaycanın qaz ixrac həcmini artırmağa hazırlaşması, eləcə də dünya bazarlarında “mavi yanacağın” qiymət artımıdır.
Qeyd edilənlər fonunda daha bir maraqlı məqam odur ki, əsas qaz istehlak bazarlarından biri olan Avropada Azərbaycan “mavi yanacağına” tələb sürətlə artır. Belə bir vaxtda Yunanıstan və Şimali Makedoniya qaz kəmərinin tikintisi ilə bağlı razılaşma imzalayıb. Razılaşmaya əsasən, Şimali Makedoniya TAP layihəsi çərçivəsində Azərbaycandan "mavi yanacaq" alacaq. İlk mərhələdə qaz kəmərinin gücü illik 1,5 milyard kubmetr həcmində qiymətləndirilir, gələcəkdə isə 3 milyard kubmetrə qədər artırılması nəzərdə tutulur. Layihənin reallaşması 118,7 milyon dollar həcmində dəyərləndirilir ki, bu məbləğin də 64 milyonu Yunanıstanın "Desfa" sistem operatoru tərəfindən qarşılanacaq. Boru kəməri birləşdiricisi Yunanıstan qaz kəməri şəbəkəsini ölkənin şimali liman şəhəri olan Saloniki yaxınlığındakı klapan stansiyasında Makedoniya sərhədi ilə Avrozonaya birləşdirəcək. Buradan qazı Türkiyədən, Yunanıstandan və Albaniyadan keçirərək Azərbaycandan İtaliyanın cənubuna aparan TAP kəmərinə qoşulacaq. Eyni zamanda, boru kəmərinin Makedoniya hissəsinin tikintisi artıq başa çatdırılıb. Bu həftə o da məlum olub ki, Azərbaycan təbii qazını Bolqarıstana daşıyacaq Yunanıstan-Bolqarıstan interkonnektorunun inşasında ən çətin mərhələ sayılan Maritsa çayı altındakı hissənin döşənməsi başa çatıb. Bundan başqa, Rumıniyanın energetika naziri Vircila Popeskunun sözlərinə görə, bu ölkə Azərbaycandan ilk qaz tədarükünün 2022-ci ilin iyul ayında gerçəkləşəcəyini gözləyir ki, bu da Yunanıstan-Bolqarıstan təbii qaz kəmərinin tikintisi başa çatandan sonra mümkün olacaq. Macarıstan da Azərbaycan qazı ilə yaxından maraqlanır. Macarıstanın xarici işlər və ticarət naziri Peter Siyarto artıq bu xüsusda maraqlı açıqlamalar verib: "Macarıstan ölkəyə Azərbaycan qazını nəql edəcək boru kəmərinin çatışmayan hissəsinin tikintisini tamamlayacaq". Onun sözlərinə görə, qaz tədarükü Macarıstan üçün milli təhlükəsizlik problemidir. O, hökumətin həm mənbələr, həm də tədarük xətləri baxımından şaxələndirməyə dair öhdəliyinə sadiq qaldığını təsdiqləyib. Monteneqro, Serbiya kimi Avropa ölkələri də qazla bağlı Azərbaycanla əməkdaşlıqlarını genişləndirir. Azərbaycan qazının Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, İsveçrə və Avstriya kimi böyük Avropa bazarlarına çatdırılması üçün də böyük imkanlar var. Görünür, elə bu səbəbdəndir ki, Azərbaycan təbii qazını Avropaya nəql edən TAP boru kəmərinin genişləndirilməsi üzrə bazar araşdırması başlayıb. Xatırladaq ki, TAP-ın bazar araşdırmasının ilkin mərhələsi iyulun 12-dən başlayıb. TAP hazırda 3 genişləndirmə ssenarisi təklif edir: məhdud genişləndirmə (təqribən ildə 14,4 milyard kubmetr), qismən genişləndirmə (illik 17,1 milyard kubmetr) və tam genişləndirmə (ildə təxminən 20 milyard kubmetr). Azərbaycanın Avropaya uzun müddət qaz nəqli üçün imkanları da yüksək qiymətləndirilir. Bu da ondan irəli gəlir ki, ölkənin qaz ehtiyatları tək “Şahdəniz” yatağı ilə kifayətlənmir. Son illərdə aşkar olunmuş “Abşeron” və “Ümid” yataqları və Xəzərdə yerləşən digər perspektiv strukturlar gələcəkdə respublikada qaz hasilatının kəskin artacağı haqda danışmağa imkan verir. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən "Babək", "Naxçıvan", "Zəfər-Məşəl", "Araz-Alov-Şərq" və "Şəfəq-Asiman" perspektiv strukturlarından ilkin çıxarıla biləcək qaz ehtiyatları 2 trilyon 200 milyard kubmetr həcmində qiymətləndirilir. Bu həcmin 1 trilyon 200 milyard kubmetri "Araz-Alov-Şərq" (700 milyard kubmetr) və "Şəfəq-Asiman" (500 milyon kubmetr) strukturlarının payına düşür.
Hazırda Azərbaycan qazı daha çox Cənub-Şərqi Avropada istehlak edilir. Cənub-Şərqi Avropa ölkələrinin qaza olan ümumi tələbatının 2025-ci ilə qədər 44 milyard kubmetrə çatacağı gözlənilir. “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin tərkib hissəsi olan TAP bu artan tələbatı ödəmək üçün tələb olunan əlavə qaz ehtiyatını təchiz edə biləcək. Rusiya-Ukrayna qaz böhranı Cənub-Şərqi Avropa ölkələri üçün yeni və etibarlı qaz mənbələrinin əldə olunmasının əhəmiyyətini artırıb. Bu fonda TAP Avropa ölkələri üçün etibarlı qaz təchizatçısıdır. Xüsusən də “İonadriatik” boru kəməri vasitəsilə TAP təbii qazı Bosniya və Herseqovina, Serbiya, Monteneqro və Xorvatiyaya, Yunanıstan-Bolqarıstan-Rumıniya əlaqələndiriciləri adlı şaquli əlaqələndirmə layihəsi vasitəsilə Bolqarıstan və Rumıniyaya göndərəcək. Gələcəkdə digər ixracatçılar tərəfindən qazın verilişi dayanarsa, TAP öz əks ehtiyatlarını aktivləşdirib, bu ölkələrin təbii qaz təchizatını həyata keçirə bilər. TAP Cənub-Şərqi Avropa ölkələri arasında şəbəkələr, nəqliyyat sistemləri və əlaqələndiricilər qurmaqla bu ölkələrin təbii qazla təminatını yaxşılaşdıracaq. Bu layihələr də Avropa İttifaqının daxili qaz bazarının yaradılmasına yönələn sonuncu enerji paketinin bir hissəsidir.
Tahir TAĞIYEV
