Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski Çin Xalq Respublikasının lideri Si Cinpinlə telefon danışığının detallarını açıqlayıb. Bu barədə o, özünün "Telegram" kanalında məlumat yayıb.
Zelenski bildirib ki, telefon danışığı bir saat davam edib və ikitərəfli münasibətlərin bütün aktual məsələləri müzakirə edilib. Ukrayna prezidenti həmçinin qeyd edib ki, Ukraynanın ərazi güzəşti hesabına sülhə nail olmaq mümkün deyil: “Ukraynanın ərazi bütövlüyü 1991-ci ildə olduğu kimi bərpa edilməlidir. Biz Ukrayna üçün ədalətli və davamlı sülhün bərqərar olmasından ötrü mümkün qarşılıqlı fəaliyyət yollarına xüsusi diqqət yetirdik. Heç kim sülhü Ukrayna xalqından çox istəmir. Biz öz torpağımızdayıq və özünümüdafiə haqqını dərk edərək gələcəyimiz üçün mübarizə aparırıq.
İnanıram ki, bugünkü söhbətimiz bu dinamikanın bütün səviyyələrdə qaytarılmasına, qorunub saxlanmasına və inkişafına güclü təkan verəcək".
Zelenskinin açıqlamasından bu qənaətə gəlinir ki, Çin lideri ona ərazi güzəşti təklif edib, lakin xahişi qəbul edilməyib.
Çinin bu mövqeyi və Ukraynanın dirənişi gələcək üçün nə vəd edir?
Təhlükəsizlik məsələləri üzrə ekspert Elşən Həsənov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Çin keçən ilin fevral ayında atəşkəs və sülh danışıqları təklif edərək, Rusiyanın işğalına qarşı neytral qalmağa çalışıb: “Lakin Pekin Rusiyanın işğalını pisləməkdən, o cümlədən Moskvanı qoşunlarını 2014-cü ildə qanunsuz ilhaq etdiyi Krımdan çıxarmağa çağırmaqdan imtina edib. Zelenski dəfələrlə deyib ki, onun hökuməti Rusiya qoşunlarını bütün Ukraynadan çıxarana qədər Moskva ilə sülh danışıqlarına getməyəcək. Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski Çin lideri Si Cinpinlə telefon söhbəti apardığını bildirib. Liderlər Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsini dayandırmasına dair danışıqlara vasitəçilik etmək üçün ilk mümkün addım kimi Pekinə və Kiyevə elçilər göndərməklə bağlı razılığa gəlib.
Zelenski Twitter səhifəsində yazdığı şərhində 14 ay əvvəl Rusiyanın işğalından sonra Si ilə ilk söhbətinin təfərrüatını açıqlamayıb.
Çin dövlət mediasının məlumatına görə, Si Zelenskiyə Rusiya və Ukrayna arasında danışıqlar üçün müraciət edərək, "nüvə müharibəsində qalib yoxdur," deyə xəbərdarlıq edib. Dövlət televiziyası bildirib ki, Si hökuməti mümkün siyasi həllə bağlı danışıqlar aparmaq üçün Ukraynaya xüsusi nümayəndə heyəti göndərəcək. Dövlət televiziyası Sinin Zelenskiyə verdiyi şərhlərə dair reportajda "Danışıqlar yeganə çıxış yoludur. Bütün maraqlı tərəflər nüvə problemi ilə bağlı sakit və təmkinli olmalı, özlərinin və bütövlükdə bəşəriyyətin gələcəyi və taleyi ilə yaxından əlaqələnməli, böhranı idarə etmək üçün birlikdə çalışmalıdırlar".
Ekspertin sözlərinə görə, keçən ay Si Pekinin qlobal liderlik iddiasını vurğulayaraq, Moskvaya üç günlük rəsmi səfər edib: “Danışıqların sonunda Si və Rusiya prezidenti Vladimir Putin ölkələri arasında "sərhədsiz dostluq" olduğunu bəyan edib. Ondan sonra Putin Kremldə Çinin müdafiə rəsmiləri ilə də görüşüb.
Pekin hesab edir ki, sülh danışıqlarına başlamaq, birtərəfli sanksiyalara son qoymaq, həmçinin Ukrayna taxılının ixracına zəmanət vermək və strateji risqləri azaltmaq lazımdır. “Ukrayna böhranının siyasi həlli ilə bağlı Çinin mövqeyi” adlı sənədində Pekin 12 maddə təqdim edib. Onlar aşağıdakılardı:
1. Bütün ölkələrin suverenliyinə hörmət edilməlidir: Çin beynəlxalq qanunlara, o cümlədən BMT Nizamnaməsinə əməl etməyi zəruri hesab edir, lakin ikili standartlara yol vermədən, bütün ölkələrin suverenliyi, müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü də təmin edilməlidir.
2. “Soyuq müharibə zehniyyətindən” imtina edilməlidir: Çin əmindir ki, “bir ölkənin təhlükəsizliyini digər ölkələrin təhlükəsizliyi hesabına əldə etmək olmaz. Pekin "bütün ölkələrin qanuni təhlükəsizlik maraqlarına" ciddi yanaşmağa çağırıb.
3. Döyüşlər dayandırılmalıdır: Çin qeyd edir ki, “müharibələrdə qalib yoxdur” və hesab edir ki, “bütün tərəflər rasionallıq və təmkinlilik nümayiş etdirməlidir. Pekin qeyd edir ki, Rusiya və Ukrayna arasında birbaşa dialoqun bərpasını dəstəkləmək, gərginliyin azaldılmasına kömək etmək və “vəziyyəti yumşaltmaq” və “hərtərəfli atəşkəsə nail olmaq” lazımdır.
4. Sülh danışıqları başlamalıdır: Çin fikirləşir ki, “dialoq və danışıqlar Ukrayna böhranından yeganə real çıxış yoludur”.
5. Humanitar böhran həll edilməlidir: Pekin “mülki əhalinin təhlükəsizliyinin qorunmasına” və onların təxliyəsi üçün humanitar dəhlizlərin yaradılmasına, humanitar yardımın artırılmasına və bu məsələdə BMT-nin rolunu dəstəkləməyə çağırıb.
6. Mülki vətəndaşlar və hərbi əsirlər qorunmalıdır: Çin qeyd edir ki, münaqişə tərəfləri mülki şəxslərə və mülki obyektlərə hücum etməkdən çəkinməli, qadın və uşaqları müdafiə etməli, hərbi əsirlərin hüquqlarına hörmət etməlidir.
7. Atom elektrik stansiyalarının təhlükəsizliyi qorunmalıdır: Çin hesab edir ki, "dinc məqsədli nüvə obyektlərinə", xüsusən də atom elektrik stansiyalarına silahlı hücumların qarşısını almaq lazımdır.
8. Strateji risqlər azaldılmalıdır: Pekin vurğulayır ki, nüvə silahından istifadə etmək olmaz və onların istifadəsi və ya istifadə təhlükəsinə qarşı mübarizə aparılmalıdır.
9. Taxıl ixracına zəmanət verilməlidir: Çinin fikrincə, bütün tərəflər 2022-ci ildə Rusiya, Ukrayna, Türkiyə və BMT tərəfindən imzalanmış taxılın Qara dəniz vasitəsilə daşınmasına dair sazişə əməl etməlidir.
10. Birtərəfli sanksiyalar dayandırılmalıdır: Çin hesab edir ki, bu cür tədbirlər "nəinki problemləri həll etməyəcək, həm də yenilərini yaradacaq".
11. İstehsal və tədarük zəncirlərinin sabitliyi təmin edilməlidir: Pekin qeyd edir ki, dünya iqtisadiyyatını qorumaq və onun siyasiləşdirilməsinə və hərbi məqsədlər üçün istifadəsinə müqavimət göstərmək lazımdır.
12. Müharibədən sonrakı yenidənqurma təşviq edilməlidir: Çin hesab edir ki, beynəlxalq ictimaiyyət münaqişə zonalarında müharibədən sonrakı bərpa işlərini dəstəkləmək üçün hərəkətə keçməlidir və bu məsələdə “yardım etməyə və konstruktiv rol oynamağa” hazırdır”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
