İran rejiminin yarıtmaz iqtisadi siyasəti fonunda əhalinin sosial durumunun daha da ağırlaşması bu ölkədə getdikcə daha ciddi narazılığa səbəb olur. Narazılıq və etirazların Cənubi Azərbaycan şəhərlərində də özünü qabarıq büruzə verməsi müşahidə edilir. Belə ki, Təbriz şəhərində təqaüdçülər Şərqi Azərbaycan Valiliyinin binası qarşısında etiraz aksiyası keçiriblər.
Sosial mediada yayılan xəbərə görə, Təbriz şəhərində təqaüdçülər, yaşayış şəraitinə etiraz olaraq, İranın digər şəhərləri ilə eyni vaxtda etiraz aksiyası keçiriblər. Aksiya iştirakçıları təqaüdlərinin yetərli olmaması, inflyasiya və məişət şəraitinə etiraz bildiriblər. Etiraz edən təqaüdçülər fars dilində “söz bəsdir, süfrəmiz boşdur” və “haqqımızı alana qədər geri dönməyəcəyik” şüarları səsləndiriblər. Yayımlanan videogörüntülərdə təhlükəsizlik qüvvələrinin etiraz aksiyasının keçirildiyi yerdə olduğu görünür. İran Azərbaycanının digər şəhəri olan Ərdəbildə də təqaüdçülər Valilik binası qarşısında etiraz aksiyası keçiriblər. Qəzvin şəhərində təqaüdçülərin etiraz aksiyasında “Rusiyanı burax, bizim duruma bir çarə qıl” şüarı səsləndirilib. Eyni zamanda, İranın digər şəhərlərində, o cümlədən Ərak, İlam, Kirmanşah, Rəşt, Tehran və Kərəcdə də təqaüdçülərin etiraz aksiyaları keçirilib. Bu aksiyalar daha əvvəl elan edilmiş təqaüdçülərin ümummilli mitinq çağırışından sonra baş tutub. Aksiya iştirakçıları İranda inflyasiya və təqaüdlərin aşağı olmasına etiraz olaraq şüarlar səsləndiriblər. Təqaüdçülər müalicə xərclərinin baha olmasına etiraz edib, sığorta şirkətlərinin onların müalicə xərclərinin çox az hissəsini ödədiyini bildiriblər. Onu da qeyd edək ki, İran milli valyutasının son dövrlərdə sürətlə dəyərdən düşməsi müşahidə edilir. İqtisadiyyat üzrə güneyli ekspert Sabir Zamani İranda milli valyutanın ucuzlaşması, dolların bahalaşmasına aydınlıq gətirərkən deyib: “Son günlərdə İranda ABŞ dolları ikiqat bahalaşaraq, 600 min riala çıxmışdı. Əslində, dolların dəyəri qalxmayıb, rial dəyərdən düşüb. Məsələyə bu cür yanaşsaq, durumu daha düzgün qiymətləndirə bilərik. Çünki rial təkcə dollar deyil, avro, manat, rubl və digər valyutalar qarşısında da dəyərini itirib. Son bir ildə, rəsmi açıqlamalara görə, rial 80 faiz dəyər itirib. Dövlət dolların bahalaşmasında xarici faktorlar axtarmağa çalışır, bu barədə danışılmasına icazə vermir, əslində isə səbəb büdcə kəsirinin ört-basdır edilməsidir. Hər bir ölkənin pulunun dəyərlənməsi və dəyərdən düşməsi iki faktordan asılıdır: bu ölkə bir ildə nə qədər pul çap edib, istehsal gücü nə qədərdir. Amma İran çalışır ki, bunu başqa ölkələrə bağlasın. Sanksiyalara, embarqolara görə olduğunu deyirlər. Bunların təsiri qismən də olsa var, amma bu yeni bir məsələ deyil. Sanksiya hər zaman olub. Bunlar rialın son aylardakı dəyər itirməsinin səbəbi deyil. Əsas səbəb büdcə kəsiridir. İran iqtisadiyyatının quruluşu belədir ki, neft və qaz satır və gəlirləri dollarladır. Amma xərcləri rialla ödəyir. Orduya pulu milli valyuta ilə verir. Odur ki, dollar bahalaşdıqca, rial dəyərini itirir və dövlət büdcəni daha rahat qarşılaya bilir. Bu, çox önəmli məsələdir”. Ekspert həm də bildirib ki, xarici valyutanın 90 faizi dövlətin, 10 faizi xalqın əlindədir: “Hərtərəfli baxdıqda, görürük ki, rialın dəyərdən düşməsi İran rejiminin yararınadır. Bu, bir iqtisadi siyasətdir ki, İran rejimini irəli aparır. Rejim istəyir ki, büdcə kəsirini dolların bahalaşması ilə aradan qaldırsın. Xarici valyutanın bahalaşması hər nə qədər İran rejiminin xeyrinə olsa da, xalqın zərərinədir. Millət böyük bir inflyasiya ərəfəsindədir. Yaxın aylarda rialın dəyərdən düşməsi ilə böyük inflyasiya olacaq. Xüsusilə dərman və qida məhsulları xeyli dərəcədə bahalaşacaq. Hazırda qida məhsullarında inflyasiya 65 faizdən çox artıb və belə gedərsə, daha da çoxalacaq”.
Ölkədə ağır iş şəraiti də etirazlara yol açır. İran Fəhlələrinin Azad Birliyinin məlumatına görə, İsfahan Polad Şirkətinin bir neçə fəhləsi həbs olunub. Onlar sənaye kompleksinin ərazisində özlərinin iş şəraitinə etiraz yürüşlərində saxlanıblar. Polis ölkənin üçüncü polad istehsalçısı olan zavodun yüzlərlə işçisinin etirazını yatırdıb. Fəhlələr fevralın 25-dən tətil edir, daha yaxşı iş şəraiti, maaşlarının artırılmasımı tələb edirlər. Saxlanan fəhlələrin durumu haqda məlumat yoxdur. Onların dəqiq sayı da bilinmir, çünki müxtəlif şöbələrdən olublar. Son aylar İsfahan Polad Şirkətinin fəhlələri bir neçə dəfə kütləvi tətilə çıxıblar. İranda ötən yaydan əmək etirazları vüsət alıb, çünki yaşayış standartları zəifləyir, maaşlar xərcləri ödəmir, sığorta dəstəyi yoxdur. İranda əmək qanunvericiliyində işçilərin müstəqil birliklər yaratması hüququ tanınmır. Sosial-iqtisadi vəziyyətlə yanaşı, rejimin hicab siyasətini sərtləşdirmək niyyəti də yenidən ciddi narazılığa yol açır. Yeni məlumatlara əsasən, İranda onlarla xanım tələbə hicab qanununa “düzgün” əməl etmədiyinə görə “məcburi konsultasiya sessiyalarında” iştiraka məcbur edilir. Qeyd edək ki, ötən ilin sentyabrında 22 yaşlı Məhsa Əmini hicabı düzgün bağlamadığına görə əxlaq polisi tərəfindən saxlanandan sonra vəfat edib və bundan sonra minlərlə iranlı küçələrə çıxaraq azadlıq, qadın hüquqlarının təmin olunmasını tələb etməyə başlayıb. Özəlliklə Tehranda universitetlərdə saysız etirazlar keçirilib, bir çox tələbə dərslərə girməkdən imtina edib. Etirazçı tələbələr “Qadın, həyat, azadlıq”, “Diktatora ölüm” şüarları səsləndiriblər. Bəzi qadın tələbələr hicablarını çıxararaq yandırıblar. İndi isə İran Tələbələri Birliyi Şurası bildirir ki, Şiraz Universitetində tələbələrə göndərilən bildirişdə “hicabın çıxarılması və düzgün tələbə geyimində olmamaq” “pozuntu” kimi qeyd olunur. Tələbələrin məcburi konsultasiya üçün universitet rəhbərliyi ilə əlaqə saxlaması istənilir. Şura digər universitetlərdə də oxşar addım atıldığını bildirib. Tehrandakı Sur Universitetində qadın tələbələr qrupuna göndərilmiş mesajda onları “məcburi mədəniyyət düşərgəsi”ndə iştiraka dəvət edirlər. Son həftələr etirazçı tələbələri dəstəklədiyinə görə bəzi universitet professorlarının işdən çıxarılması xəbərləri gəlib. İranda universitetlər və tələbələr uzun müddət daha böyük sosial və siyasi azadlıqlar uğrunda mübarizənin önündə gediblər. 1999-cu ildə tələbələr islahatçı qəzetin bağlanmasına etiraz ediblər. Tehran Universitetinin yataqxanalarına zorakı reydlər zamanı bir tələbə öldürülüb.
Tahir TAĞIYEV
