Ukraynanın Donetsk vilayətinin Soledar, Praskoveyevka, Baxmut və Kleşçeyevka yaşayış məntəqələri ərazilərində ən şiddətli döyüşlər davam etdiyi bir vaxtda Rusiya rəhbərliyinin addımları beynəlxalq miqyasda yeni təəccüb və heyrətə səbəb olub.
Söhbət Ukrayna ilə müharibəyə cəlb edilmiş orduya komandanlığın növbəti dəfə dəyişdirilməsindən gedir. Məsələ burasındadır ki, cəmi üç ay bundan əvvəl general Sergey Surovikin Ukraynadakı Rusiya qoşunlarının baş komandanlığına gətirilmişdi. Amerikalı ekspert Mayk Ekel bildirir ki, komandanlığa gətirilməsi Rusiya millətçiləri və müharibəyə dəstək verən siyasətçilər tərəfindən alqışlanan Surovikin dərhal Ukraynanın mülki infrastrukturunun bombardman edilməsinə başlamış, Ukraynanın şəhər və kəndlərini qaranlığa qərq etmişdi. Lakin o, həm də Rusiya qoşunlarını Moskvanın müharibənin əvvəlindən bəri ələ keçirdiyi yeganə vilayət mərkəzi olan Xersondan çıxarmağa məcbur olmuşdu. Bu taktiki geriçəkilmə Ukraynaya uğur qazandırsa da, Rusiyaya da müdəfiə xətlərini möhkəmləndirmək imkanı vermişdi. Son həftələrdə Rusiya qüvvələri və muzdlulardan ibarət “Vaqner” şirkətinin döyüşçüləri Ukraynanın şərqindəki Donbasda Soledar və Baxmut şəhərlərini ələ keçirmək məqsədilə güclü hücuma keçib. Birinci Dünya Müharibəsini xatırladan bu hücumlar nəticəsində yüzlərlə Rusiya əsgərinin cəsədləri Ukrayna çöllərinə səpələnib. Məhz bunlar fonunda Surovkin yanvarın 11-də baş komandanlıqdan kənarlaşdırılıb. Müharibənin 11-ci ayında heç bir əhəmiyyətli uğur qazana bilməyən Vladimir Putin Rusiya Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının rəisi, müdafiə naziri Sergey Şoyqunun müttəfiqi, general Valeri Gerasimovu Ukraynadakı qoşunların baş komandanı, Surovikini isə onun müavini təyin edib. Putinin müharibə komandanlığında etdiyi dördüncü dəyişiklik həm Qərb, həm də Rusiya ekspertlərini təəccübləndirib və son 80 ildə Avropanın ən böyük müharibəsinin gedişi barədə çoxsaylı suallar doğurub. Avstraliya ordusunun keçmiş generalı və Rusiyanın hərbi doktrinası üzrə ekspert Mik Rayan bu barədə bildirib: “Surovikinin metodları və Rusiya xalqına qələbə kimi təqdim olunacaq uğurları əldə edə bilməməsi Putini artıq hövsələdən çıxarmışdı. Bu, Rusiya hərbiyyəsi ilə “Vaqner” qrupu arasındakı açıq rəqabət və yarışı əks etdirən bir saray siyasətidirmi? Yoxsa səbəb Putinə birbaşa çıxışı olan Surovikinin Gerasimovdan daha qüdrətli olmağa başlaması idi?”. Bütün bu deyilənlər bəzi təhlilçilər tərəfindən Putinə yaxın çevrədə rəqabətin qızışması kimi qiymətləndirlir. Strateji və Beynəlxalq Tədqiqatlar Mərkəzindən hərbi ekspert, keçmiş dəniz piyadaları polkovniki Mark Kensian qeyd edir ki, müharibə yaxşı getməyəndə adətən hərbi komandanları mülki liderlərlə əvəzləyirlər. Ekspert xatırladır ki, 1860-cı illərin müharibəsində prezident Avraam Linkoln general Uliss Qrantın üzərində dayananadək neçə-neçə komandan dəyişmişdi. Lakin ABŞ-da mənzillənmiş RAND analitik mərkəzindən Rusiya hərbiyyəsi üzrə ekspert Dara Massikot deyir ki, necə olursa olsun, indiki halda “ən səriştəli komandan” “ən səriştəsizi” ilə əvəzlənib və bu, dəyiş-düyüşün arxasında çoxsaylı faktorların olduğunu göstərir. Onun fikrincə, bu dəyişikliyin arxasında daxili çəkişmə, hakimiyyət davası, qısqanclıq kimi faktorlar dayanır. Bütün hallarda Ukraynaya müdaxilə Moskva üçün heç də uğurlu getmir. Qərb rəsmiləri Rusiyanın itkilərinin ölü və yaralı olaraq 100 mini keçdiyini təxmin edirlər. Həmin təxminlərə görə Ukraynanın da itkiləri elə bu qədərdir. Rusiya döyüş meydanında məqsədlərinə çata bilməyib: Kiyev dərhal tutulmayıb, prezident Volodimir Zelenskinin hökuməti devrilməyib, Ukrayna ordusu təslim edilməyib. Hətta ötən yayda komandanlıq strukturunun dəyişdirilməsi və ordunun yenidən qruplaşması da kara gəlməyib. O vaxtdan bəri Rusiya qoşunları yalnız Luqansk vilayətinin Severodonetsk və Lisiçansk şəhərlərini tuta bilib. Moskvanın bu müharibədəki ən böyük uğuru hələ ki yalnız Azov sahilindəki Mariupol şəhərinin işğalıdıır. Lakin ötən payızda Qərbdən gətirilən silahlarla güclənmiş Ukrayna ordusu Xarkov vilayətinin çox hissəsini, Donetsk regionundakı strateji qovşaq sayılan Liman şəhərini işğaldan azad edib. Döyüş meydanındakı bu uğursuzluqların ardınca, Moskva Çeçenistan başçısı Ramzan Kadırov və “Vaqner” qrupunun sahibi Yevgeni Priqojin kimi sərt xətt-hərəkət tərəfdarı millətçilərin təzyiqi altında general-polkovnik Aleksandr Lapin də daxil bir neçə rütbəli komandanı Liman şəhərinin itirilməsinə görə işdən kənarlaşdırıb. Bunun ardınca sentyabrda Putinin qismən səfərbərlik elan etməsi Rusiyanın canlı qüvvədən korluq çəkməsinin əlaməti kimi yozulub. Daha sonra, oktyabrın 8-də Putin Suriya müharibəsində qəddarlığı və sərtliyi ilə ad çıxarmış Surovikini Ukraynadakı bütün Rusiya qüvvələrinin komandanı təyin edib. Surovikin bu vəzifəyə gələndən ikicə gün sonra Ukraynanın enerji sistemini raket və dron bombardmanına məruz qoyub. Noyabrın 9-da Surovikinin taktiki səbəblərlə Rusiya qoşunlarını Dneprin sağ sahilindən çıxarması Ukraynaya Xerson şəhərini təntənəli şəkildə azad etmək imkanı verib. Belə görünür ki, o vaxt bunu çox mühüm qərar kimi qiymətləndirmişdilər. Bu, həm də onu göstərirdi ki, Surovikin Putinin tam etimadını qazanıb. Bəzi Rusiya rəsmiləri bildirirdilər ki, Ukrayna müharibəsindəki uğursuzluqlar məhz vahid komandanlığın olmaması ilə bağlı idi. Bundan əvvəl aprel ayında general Aleksandr Dvornikov Ukrayna müharibəsində Rusiya qoşunlarının komandanı olmuşdu. Lakin ikicə ay sonra onun yerini general Gennadi Jidko tutmuşdu. Amma Surovikinə qədər Ukrayna müharibəsinə nominal baxımdan vahid komandanlıq olmamışdı. Ekspertlər qeyd edir i, Surovikinin yeni birbaşa rəhbəri olan baş qərargah rəisi Gerasimova on ildən çox müddətdə ən səriştəli strateq kimi baxılıb. Lakin davakar millətçilər onu Putinin yaxın çevrəsinə daxil olan müdafiə naziri Sergey Şoyqunun müttəfiqi olduğuna görə tənqid edirlər. Rusiyanın hərbi doktrinası üzrə ekspert Mik Rayan bu barədə qeyd edir: “Müharibədən əvvəl Gerasimov müasir dövrün ən yaxşı nəzəriyyəçisi sayılırdı. Lakin onun islahatları döyüş meydanında strateji uğurla nəticələnmədi. Çətin ki, onun döyüş meydanındakı varlığı da nəyisə dəyişsin”. Rayan ehtimal edir ki, bəlkə də Putin və Şoyqu Gerasimovu müharibə uğursuzluqları üçün “qurbanlıq quzu” olmağa hazırlayırlar. Kremlə müttəfiq siyasi təhlilçi, qatı müharibə tərəfdarı Sergey Markov düşünür ki, indiki dəyiş-düyüş çox az əməliyyat fərqi yaradacaq. Onun fikrincə, Surovikin Ukraynadakı komandan vəzifəsində, Gerasimov isə Moskvadakı kürsüsündə qalmalıydı. Markov hesab edir ki, son dəyişiklik Mariupol və Severodonetskin zəbt olunmasında müstəsna rol oynamış “Vaqner” muzdlularının Baxmut və Soledar uğrunda gedən döyüşlərdəki uğurları ilə bağlıdır: “Gerasimovun təyinatı “Vaqner”in uğurları ilə eyni vaxta düşüb. “Vaqner” döyüşçülərinin nizami qoşunlardan daha səriştəli olması isbat olunub”. Buna baxmayaraq, dəyişikliyin ardınca, Priqojin, Kadırov və Şoyqunun başqa tənqidçiləri səslərini çıxarmayıblar. Bəzi ekspertlər bunun yetişməkdə olan dramanın pərdəarxası çəkişmələrinin əlaməti olduğunu bildirirlər. Onların firkincə, hazırda bir tərəfində Şoyqu və Gerasimov, qarşı tərəfində isə Surovikin və Priqojin olmaqla bir-birinə rəqib iki siyasi fraksiya formalaşıb. ABŞ Müharibə Tədqiqatları İnstitutunun hesabatında isə deyilir: “Gerasimovun yüksəldilməsi Müdafiə Nazirliyini tənqid edən çalağanların təsirini zəiflətmək məqsədi güdür və Priqojin kimilərinə nazirliyin tənqid edilməsini azaltmaları üçün xəbərdarlıqdır”.
Nahid Salayev
