Məlum həqiqətdir ki, dövrümüzdə peyk rabitəsi radiosiqnalların ötürülməsi üsullarının inkişafında çox mühüm mərhələ hesab olunur. Əslində bu, yerüstü radiorele rabitəsinin təkamülüdür, yeganə fərq təkrarlayıcı antennanın planetin səthində deyil, onun orbitində yerləşməsidir.
Peyk rabitəsinin prinsipləri çox sadədir - dünyanın istənilən nöqtəsində yerləşən abunəçilər arasında fasiləsiz məlumat mübadiləsini təmin etmək. Bu, həm də gümnümüzdə inkişafın əsas təməl daşlarından biri hesab olunur.
ABŞ-ın “SpaceX” şirkəti ilə əməkdaşlıq peyk internet xidmətində yeni mərhələdir
Müasir Azərbaycanda peyk rabitəsinin, ona bağlı sənayenin inkişaf perspektivləri birbaşa istehlak bazarından, ölkənin malik olduğu kosmik peyklərdən, müvafiq yerüstü avadanlıqlar seqmentindən, bunlardan istehlakçılar üçün son xidməti təşkil edən telekommunikasiya operatorlarından asılıdır. Hazırda ölkədə bu istiqamətdə əsas addımlar dövlət tərəfindən atılır. Bununla belə, dövlət qurumları üçün universal rabitə xidmətləri və genişzolaqlı internetə çıxışla yanaşı, Qərbdə sözügedən sənayedə özəl kommersiya şirkətlərinin dövriyyəsi də böyükdür.
Peyk rabitəsinin belə tərəqqisi iqtisadi, hərbi, təhlükəszilik parametrləri baxımından çox önəmlidir. Aydındır ki, müasir ordunun və istənilən xüsusi təyinatlı qüvvələrin yerli rabitə infrastrukturundan asılı olmayaraq, operativ, yüksək keyfiyyətli, qlobal əhatəli rabitəyə ehtiyacı var. Burada da peyk rabitəsinin lehinə seçim göz qabağındadır. Belə xüsusi təyinatlı şəbəkələrin informasiya təhlükəsizliyi, həqiqətən, zəruri hallarda müasir şifrələmə vasitələri ilə, həmçinin müvafiq ekspertiza üçün proqram kodunun yaradılması tələbinə əməl etməklə təmin edilə bilər. Bu səbəbdən qeyd edilən sahədə yüksəkixtisaslı kadrlara daim böyük ehtiyac duyulur. Yerli peyk rabitə texnologiyalarının həm mülki, həm də dövlət şəbəkələrində paritet istifadəsi isə sənayenin inkişafı üçün güclü stimul sayılır, onun ümumi texnoloji səviyyəsini və rəqabət qabiliyyətini artırır. Azərbaycanda belə məqamlara xüsusi diqqət edilir. Peyk rabitəsinin, kosmik texnologiyanın inkişafı ölkədə ön planda yer alır. Bunun daha bir təzahürü Azərbaycan Respublikasının Kosmik Agentliyi – “Azərkosmos” ilə ABŞ-ın “SpaceX” şirkəti arasında əməkdaşlıq müqaviləsinin imzalanmasıdır. Müqaviləyə əsasən, “Azərkosmos” və “SpaceX” şirkəti arasında şirkətin “Starlink” genişzolaqlı peyk internet xidmətinin Azərbaycanda təkrar satışı üzrə razılıq əldə olunub. Qeyd edək ki, “Azərkosmos” tərəfindən ölkəmizdə artıq uğurla sınaqdan keçirilən “Starlink” peyk internet xidmətləri dənizdə, quruda, dəmir yollarında və digər nəqliyyat xətlərində, ucqar ərazilərdəki iş və məlumat mərkəzlərində, bir sözlə, kifayət qədər internet əhatəsi olmayan ərazilərdəki istifadəçilər tərəfindən istifadə oluna bilər. Qeyd edək ki, “Starlink” layihəsi ABŞ-da “SpaceX” tərəfindən hazırlanıb. Bu layihənin inkişafına şirkətin rəhbəri İlon Mask rəhbərlik edir. İlk sınaq cihazları 2018-ci ilin fevralında istifadəyə verilib. Bundan bir il sonra “Falcon 9” raketi ilk altmış peyki aşağı Yer orbitinə çıxarıb. Daha sonra onların sayı bir neçə dəfə artırırlıb. “Starlink” qlobal internetə çıxış sisteminin tərtibatçıları artıq dünya ölkələrindən çoxsaylı sifarişləri qəbul edirlər. İndiyə qədər “SpaceX” hər ay təxminən 120 peyk buraxır. Lakin şirkət istehsal gücünü iki dəfə artırmağı planlaşdırdığını bildirib. Hər ay ən azı iki buraxılışın tamamlanacağı gözlənilir. Bundan əvvəl bəşəriyyət tarixində heç vaxt bir layihə çərçivəsində bu qədər qısa müddət ərzində belə sayda buraxılış olmayıb. Şirkət çoxlu sayda peykləri orbitə çıxarmağa qadir olan ağır raket “Starship” layihəsi üzərində aktiv iş gördüyünü açıqlayıb. Əgər “Falcon-9” bir buraxılışda orbitə altmışa yaxın peyk çıxarmaq iqtidarındadırsa, o zaman “Starship” ilkin hesablamalara görə, ən azı 380 peyk götürə biləcək. Belə çox sayda peykin çıxarılmasın imkan yaradan səbəb həmin peyklərin kiçik ölçüsüdür.
Azərbaycan “Starlink” peyk şəbəkəsindən faydalanan ölkələr sırasına qoşulur
Hazırda dünya miqyasında “Starlink” layihəsindən yaralanan ölkələrin sayı sürətlə artır. Azərbaycan da onların sırasına qoşulur. “Azərkosmos”un İdarə Heyətinin sədri Saməddin Əsədov bildirir ki, ölkəmizdə “SpaceX” şirkəti kimi qlobal səviyyəli texnologiya bələdçisi ilə birgə fəaliyyət göstərmək mühümdür: “Starlink” internet xidmətlərinin tərəfdaşı olaraq ənənəvi və çox vaxt məhdud telekommunikasiya infrastrukturlarının yaratdığı maneələri aradan qaldırmaqla dənizdə və quruda qabaqcıl peyk texnologiyası xidmətlərimizi genişləndirəcəyik”.
“SpaceX” şirkətinin baş əməliyyat direktoru Qven Şotvel qeyd edib ki, bu əməkdaşlıq Azərbaycan və “SpaceX” arasında kosmik sahənin davamlı inkişafı istiqamətində mühüm addımdır. O, Bakıda keçiriləcək Beynəlxalq Astronavtika Konqresini qlobal müstəvidə önəmli bir təşəbbüs kimi qiymətləndirib və “SpaceX” şirkətinin Bakı Konqresində iştirak edəcəyini bildirib. Qeyd edək ki, “SpaceX” şirkəti “Starlink” peyk şəbəkəsi ilə Yer kürəsinin hər bir nöqtəsini peyk interneti ilə təmin etməyi hədəfləyir. Bunun üçün kosmosa çoxsaylı peyklər göndərir. ABŞ-da istehsal olunan bu kiçikölçülü peyklərin çəkisi 230-260 kiloqramdır və istismar müddətinin 7 il olması ehtimal olunur. “Starlink” peyk şəbəkəsinə məxsus peyklər aşağı orbit sayılan Yer səthindən 540-570 kilometr hündürlüyə qaldırılır. Ümumilikdə şirkət on iki min peyk buraxmağı planlaşdırır. Gələcəkdə onlar lazer şüasından istifadə edərək bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olmalı olacaqlar. Bu texnologiya şəbəkənin ötürmə qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq. “Starlink” istifadəçilərə daha rahat İnternetə çıxış imkanı verir, bunun sayəsində ən yüksək keyfiyyətdə videogörüntülər izləmək mümkündür. Şirkət abunəçi avadanlığının yığcam və istifadəsinin asan olması üçün də mühüm addımlar atıb. İndi avadanlıq iki əsas elementdən ibarətdir: antena və standart Wi-Fi marşrutlaşdırıcısı. Bütün bunlar ən əlçatmaz yerlərdə belə internətə çıxışı asanlaşdırır. “Starlink” peykləri Yer ətrafında təxminən 500 kilometr, geosinxron peyklər isə təxminən 1000 kilometr məsafədə fırlanır. Məhz bu da həmin peyklərə əlçatanlığı asanlaşdırır. Azərbaycan da bir dövlət kimi yaradılan bu imkanlardan istifadə etməyə hazırlaşır. Bu, ölkənin sosial-iqtisadi inkişafı, hərbi, informasiya təhlükəsizliyi üçün mühüm addımlardan biri hesab olunur.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
