BMT-nin Əhali Fondunun hesablamalarına görə, Azərbaycanda doğulan uşaqlar arasında cinsə görə nisbətin ciddi şəkildə pozulması davam edərsə, 2050-ci ilədək doğulan oğlanların sayı qızlardan 12-15 min çox olacaq. Bu isə çox ciddi demoqrafik problemlərin anonsu kimi qəbul edilə bilər.
Danılmaz faktdır ki, Azərbaycan ailələrində qədimdən oğlan uşaqlarına daha çox üstünlük verilib. Müasir dövrdə də bununla bağlı fikirlər bir o qədər dəyişməyib. Oğlanlara nəslin davamçısı kimi baxılır.
Onu da qeyd edək ki, Azərbaycan selektiv aborta üstünlük verən ölkələr arasında birinci yerdədir. Belə ki, son illərdə 100 qıza 105-107 oğlan düşürdüsə, indi bu nisbət də pozulub. Qanunvericiliyə görə, Azərbaycanda selektiv abortların aparılması qadağandır. Cinayət Məcəlləsinin 141-ci maddəsinə görə, qanunsuz abortetmə beş yüz manatdan min manatadək miqdarda cərimə və ya altı ayadək müddətə islah işləri ilə cəzalandırılır.
“Cəmiyyətimizin yazılmamış qanunları yalnız oğlan uşaqlarının ailə soyadını davam etdirməsi, habelə…”
Mövzu ilə bağlı “Vəfa” Sosial İctimai Birliyinin sədri Fatimə Hacıbəyli ilə həmsöhbət olduq.
- Ötən illərə nisbətdə Azərbaycanda yeni doğulanların arasında qız uşaqlarının sayı azalıb. Bu hal bir neçə ildir ki, davam etməkdədir. Məlum problemin həll olunması üçün hansı işlər görülməlidir?
- Dünyanın bir çox ölkəsində, xüsusən də Şərq ölkələrində bu problem mövcuddur. Bu ölkələrdə də qız və oğlan uşaqlarının faiz nisbətində problemi aradan qaldırmaq üçün mübarizə aparılır. Təcrübə göstərir ki, mübarizənin ən uğurlu yolu və forması maarifləndirmədir. İnzibati qaydada, şübhəsiz ki, tədbirlər görülməlidir, amma burada insanların tibbi və dini baxımdan maariflənməsinin böyük əhəmiyyəti var.
- İldən-ilə azalan qız uşaqlarının sayı gələcəkdə hansı fəsadlara səbəb ola bilər?
- Bu cür hal gələcəkdə demoqrafik gərginliyə səbəb olur. Hər il oğlan uşaqlarının sayı artır, qız uşaqlarının sayı isə azalır. Evlənmə yaşına çatanda oğlanların sayı qızlardan çox olacaq. Belə olan halda isə subayqalma halları olacaq, oğlanlar başqa ölkələrdən, başqa millətdən olan qızlarla evlənəcək, nikahların milliliyini qorumaq çətinləşəcək. Milli mentalitetin qorunması üçün atanın da, ananın da eyni millətdən olması vacibdir, xüsusən də bunun bizim kimi o qədər də böyük olmayan və gənc ölkə üçün böyük əhəmiyyəti var.
- Doğulan uşaqlar arasında cinsə görə nisbətin pozulmasını şərtləndirən əsas səbəblər hansılardır?
- Birinci səbəb iqtisadidir. İqtisadi çətinliklər artdıqca ailələr maddi cəhətdən artıq o qədər uşağın qayğılarını təmin etmək gücündə olmadıqları üçün 1-2 uşaqla kifayətlənməyə başladılar. Bunun özü də dolayısı ilə başqa problemə səbəb oldu. Doğum əmsalı, ailələrdə uşaqların sayı aşağı düşəndə artıq valideynlər daha çox qız-oğlan seçimi etməyə başladılar. İkinci səbəb patriarxal stereotiplər və ictimai normalardır. Azərbaycan patriarxal ölkədir. Burada “Yeddi oğul istərəm, bircə dənə qız, gəlin” ifadəsi var. Sirr deyil ki, mədəniyyətimizdə qadınlara adətən “köçəri quş” kimi baxılır: onlar ailə qurarkən öz bioloji ailələrini tərk edərək başqa bir ailəyə köçür və özlərinin sosial-iqtisadi statusu ilə əlaqədar olaraq, ehtiyac olduqda valideynlərinə dəstək göstərmək imkanları məhdud olur. Üstəlik, cəmiyyətimizin yazılmamış qanunları yalnız oğlan uşaqlarının ailə soyadını davam etdirməsini, habelə müəyyən dini və mədəni mərasimləri həyata keçirməsini diqtə edir.
- Cins nisbətinin pozulması ilə bağlı açıqlanan statistika çox acınacaqlıdır. Bizi bu siyahıda lider edən səbəb nədir?
- Bu gün Azərbaycan qızları hələ dünyaya gəlməmiş, ana bətnində ayrıseçkiliyə məruz qalırlar. Ölkədə daha çox qadın cinsinə mənsub ikinci və növbəti uşaqların abort etdirilməsi müşahidə olunur. Bu da demoqrafik vəziyyətin dəyişməsinə, əhali artımının azalmasına gətirib çıxaracaq.
- Axı Cinayət Məcəlləsində cinsi mənsubiyyətə görə ayrıseçkiliyə yol verilməməklə bağlı 154-cü maddə var. Nə üçün işləmir?
- Bəli, belə bir maddə olsa da işlək deyil. Selektiv abortlarla bağlı hələ dəqiq statistika aparılmır. Dəqiq məlumat açıqlansa daha pis vəziyyətlə qarşılaşarıq. Onu da deyim ki, abortlarla bağlı da bir müddəa var, lakin gender komponenti o maddədə qeyd edilməyib. Ona görə də onunla bağlı sanksiyalar müəyyən edilmir.
- Abort qadağan oluna bilərmi?
- Abortlar tam qadağan olunmamalıdır. Çünki bəzi hallarda abortlar göstəriş üzərinə aparılır. Ananın həyatı üçün risq yaradan xəstəliklər və ya döldə hər hansı inkişaf qüsurları olduqda abortlar reallaşdırılır. Bunun inzibati yolla qarşısını almaq da çox çətindir. Burada həkimlərin üzərinə düşən iş qadınları, onların ailələrini maarifləndirməkdir. Qız uşaqlarına olan münasibəti dəyişməyin həlli yolu qadın hüquqlarının müdafiəsini gücləndirməkdir.
- Sizcə, gender əsaslı cins seçimi ilə mübarizə istiqamətində görülən işlərin nəticəsi özünü nə zaman göstərəcək?
- Ümumilikdə, bu problemin əsas səbəblərinin mövcud zərərli sosial normalarla bağlı olduğunu nəzərə alaraq, nəticə üçün bir müddət gözləməli olacağıq. Bizim indi əsas məqsədimiz hazırkı nisbətin daha da pozulmasının qarşısını almaqdan ibarətdir. Bunu ancaq sözügedən problemi törədən səbəbləri aradan qaldıraraq edə bilərik. Bunun üçün isə dövlət strukturları və vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları da daxil olmaqla bütün aidiyyəti qurumların birgə fəaliyyəti zəruridir.
Günel CƏLİLOVA
