“Qərbi Azərbaycanın daş yaddaşı” rubrikasında əzəli torpaqlarımızda xalqımın ad verdiyi, tarixinə yazdığı, yaddaşına köçürdüyü hidronimlərdən, oronimlərdən, oykonimlərdən danışacağıq.
Azərbaycan türklərinin tarixi ərazisi, torpağı olan indiki Ermənistan adlanan ölkədə ulu əcdadlarımız böyük mədəniyyət yaradıb, hər yerə, hər təpəyə, hər dağa, hər qayaya, hər çaya, hər gölə, hər kəndə, hər aşırıma, hər yola, hər çiçəyə, hər gülə öz quruluşuna, xarakterik xüsusyyətlərinə görə ad verib. Hər elin, hər mahalın özünəməxsus gözəlliyi, təbii şəraiti olub ki, o relyefə uyğun oradakı maddi və mənəvi sərvətlərimizə adlar verilib. 1988-ci ildə Azərbaycan türkləri Qərbi Azərbaycandan erməni şovinstləri tərəfindən deportasiya edildikdən sonra bütün Azərbaycan-türk toponimlərinin adlarını kütləvi olaraq dəyişiblər. Bununla kifayətlənməyən düşmən oykonimlərə, hidrinimlərə, oronimlərə də əl atıb, onlara qarşı da saxtalaşdırma, təcavüz siyasəti həyata keçiribər.
Qeyd edək ki, bu ilin fevral ayında mətbuata müsahibəsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunun elmi işçisi Nazim Tapdıqoğlu deyib ki, Qərbi Azərbaycanda ermənilər 400-ə qədər oykonim, 2 min oronim və 500-ə qədər hidronim dəyişdiriblər.
Maraqlıdır ki, ermənilər bu prosesi ucdantutma həyata keçiriblər və bununla da böyük tarixi cinayət işləyiblər. Mütəmadi olaraq bu məsələyə toxunuruq, adı dəyişdirilən toponimlərimiz, oronim, oykonimlərimiz, hidronimlərimiz barədə məlumatlar veririk. Onu da bildiririk ki, ermənilər bu saxtalaşdırma ilə özlərini pis vəziyyətə salırlar. Çünki dünya belə getməyəcək və bir gün ermənilərdən bu cinayətlərə görə hesab soracaqlar.
“Monoetnik, təcavüzkar Ermənistan kütləvi addəyişmə cinayətinə görə də cavab verməli olacaq”
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev “Bakı-Xəbər”ə müsahibəsində bildirdi ki, ermənilər kütləvi olaraq bizim torpaqlara XIX əsrdə köçürülüb. O qeyd etdi ki, bu dövrə qədər Cənubi Qafqazda toplum şəklində ermənilər olmayıb, tək-tük halda tacirlər, din xadimləri görünüb, amma kompakt şəkildə ermənilərin Qafqaza köçürülməsi XIX əsrin əvvəllərindən başlanıb, ən çox da Türkmənçay müqaviləsindən sonra köçürülüblər. Q.Hacıyev dedi ki, bunun da 40 mini İrandan, 90 mini isə Osmanlıdan gətirilib yerləşdirilib. “Bəla burasındadır ki, ermənilər burada yerləşdirildikdən sonra Çar Rusyası ermənilərə çox böyük şərait yaratdı, imtiyazlar verdi, onlara böyük ərazilər ələ keçirmək üçün yollar açdı. Nəticədə də ermənilər yerləşdikləri Azərbaycan torpaqlarını yavaş-yavaş mənimsəməyə başladılar. XIX əsrin axırlarında partiyalar, terror təşkilatları yaratdılar və XX əsrin əvvəllərində çarizm dağıldıqdan sonra respublikalar yaranmağa başladı, Gürcüstan və Azərbaycan müstəqilliklərini elan etməyə hazırlaşdılar. Həmin zaman ermənilər üçün də süni şəkildə dövlət yaratdılar. O zaman ermənilərin ərazisi də yox idi, xalqı da az idi. Azərbaycanın tarixi şəhəri ermənilərə güzəşt edildi və orada onlara dövlət yaradıldı. Bundan sonra onlar dövlət qurmaq əvəzinə ətraf ərazilərə silahlı basqınlar edərək yeni torpaqlar işğal etməyə başladılar. Çünki Birinci Dünya müharibəsindən çıxan ruslar silahları ermənilərə verib onları şirnikləndirmişdilər ki, azərbaycanlıların ərazilərini ələ keçirsinlər. Qərbi Azərbaycanda, İrəvanda ermənilərə yaradılan dövlətin kvadratı 9,8 min kvadrat kilometr idi. Sonra onun ətrafındakı daha böyük əraziləri - Göyçə mahalını, Qərbi Zəngəzuru, Dərələyəzi, Vedibasarı, bir sözlə, Qərbi Azərbaycandakı ərazilərimizi süni şəkildə yaradılan Ermənistan dövlətinin tərkibinə keçirdilər”.
Q.Hacıyev qeyd eidr ki, “Böyük Ermənistan” xəstəliyinə tutulan ermənilər torpaqlarımızı ələ keçirdikdən sonra burada kütləvi olaraq erməniləşdirmə siyasəti aparmağa başladılar. Sovet dövründə onlar Azərbaycan torpaqlarına silahlı hücumlar edə bilmədiklərindən, əvəzində ayrı-ayrı yerlərdə terror hadisələri törədirdilər, məqsəd də camaatı qorxutmaq idi. 1918-ci il deportasiyasında minlərlə soydaşımızın öz evindən didərgin salındığını və sakitlikdən sonra onların yalnız 30 faizinin geri qayıtdığını deyən Q.Hacıyev bildirdi ki, camaatı 1988-ci ildə qovduqdan sonra erməni şovinistləri yer-yurd, kənd, çay, dağ adlarını kütləvi olaraq dəyişməyə başladılar: “Erməni şovinstləri Sovet dövründən başlayaraq Azərbaycan xalqına aid olan kəndlərin, rayonların, mahalların, eləcə də oykonimlərin, oronimlərin, hidronimlərin, toponimlərin adlarını dəyişməyə başladılar. Doğrudur, heç kəs o kəndləri, dağları, çayları, gölləri ermənilərin verdiyi qondarma adlarla adlandırmırdı, hər kəs onları ulu babalarımızın verdiyi adlarla çağırırdı. Erməni şovinstləri minlərlə türk mənşəli toponimi, hidronimi, oykonimi, oronimi saxtalaşdırıb, amma onların tarixi adlarını nə yaddaşlardan, nə də köhnə xəritələrdən, arxiv sənədlərindən silə biliblər. Ən azından bu adlar xalqımızın yaddaşında yaşayır, yazılır, tədqiq edilir. Qərbi Azərbaycanda olan bütün toponimlər, hidronimlər, oykonimlər, oronimlər tədqiq edilir, tarixi adları ilə kitablarda əks olunur. Ermənilər nə qədər çalışsalar da, nə o adları unutdura biləcəklər, nə də Qərbi azərbaycanlıların tarixi torpaqlarına qayıdışının qarşısını ala biləcəklər. Hesab edirəm ki, monoetnik, təcavüzkar Ermənistan kütləvi addəyişmə cinayətinə görə də cavab verməli olacaq. Fakt var, sənəd-sübut, mənbə var. Vaxt olacaq ki, ermənilər bu faktların qarşısında cinayətlərini etiraf edəcəklər. Onlar Göyçənin, Dərələyəzin və başqa mahallarımızın adını dəyişməklə onları erməni mahalına çevirə bilməzlər, çünki orada hər şey, adi bir qaya parçası da türk həyatının, türk xalqının ayrılmaz parçasıdır”-deyə Q.Hacıyev qeyd etdi.
O əlavə etdi ki, biz dəyişikliyə məruz qalan adlarla bağlı faktları bir yerə toplayaraq onu aidiyyəti beynəlxalq qurumlara, xüsusən də UNESCO-ya təqdim etməliyik. “UNESCO-nun missiyası hələ gəlib çıxmayıb. Amma biz bu sənədləri bu təşkilata göndərməliyik ki, o, Ermənistanın cinayətləri ilə bir daha tanış olsun. Beynəlxalq qurumlar görsünlər ki, onlar Azərbaycan türklərini deportasiya ediblər və onlara aid toponimləri, oronimləri, hidronimləri, oykonimləri erməniləşdiriblər. Bu cinayətin cəzası ağır olmalıdır”-deyə professor Hacıyev bildirdi.
O hesab edir ki, nəhayət dünya birliyi ermənilərin iç üzünü tanımalıdır və onların cani sifətlərini ifşa etməlidir.
İradə SARIYEVA
