Bu gün dünya miqyasında atom elektrik stansiyalarından (AES) istifadəyə marağın gedərək artması müşahidə olunmaqdadır. Belə ki, müasir təhlükəsizlik tədbirlərinin tətbiqi ilə qurulan belə stansiyalar enerji təhlükəsizylinin təmin edilməsində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hazırda dünya elektrik istehsalının təxminən 20%-i məhz bu stansiyaların payına düşür. Bu sahədə Fransa, ABŞ, Yaponiya, Almaniya, Cənubi Koreya və Rusiya lider hesab olunur. Təkcə Fransa bütün enerjinin 80%-ə qədərini atom elektrik stansiyalarından hasil edir.
Azərbaycanın qonşularının bəzilərində də bu stansiyalardan ya istfiadə olunur, ya da onların qurulması isttiqamətində iş aparılır. Hazırda qonşularımızdan Gürcüstan istisna olmaqla, digər ölkələr belə stansiyalardan istifadə edir. Düzdür, Türkiyədə hələlik belə stansiyanın tikintisi gedir. Rusiyanın layihəsi əsasında Türkiyədə tikilən “Akkuyu” AES-in ilk fazasının 2023-cü ilin yazında istifadə verilməsi nəzərdə tutulur. Rusiya ilə Türkiyə arasında hökumətlərarası müvafiq saziş 2010-cu ildə imzalanıb. Layihənin dəyəri 20 milyard dollardır. Türkiyə ölkənin Sinop bölgəsində də atom elektrik stansiyası tikmək niyyətindədir. Elə Gürcüstanda da bu xüsusda müxtəlif ölkələrlə danışıqlar aparılır. İran, Ermənistan, Rusiya isə çoxdan belə stansiyalardan istfiadə edir. Məhz belə bir vaxtda yayılan məlumata əsasən, Rusiyanın “Rosatom” dövlət korporasiyası Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə ölkədə atom elektrik stansiyasının tikintisi də daxil olmaqla nüvə enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadə sahəsində əməkdaşlıq təklif edib.
“Sputnik” portalı bildirir ki, bu haqda “Rosatom”dakı mənbə açıqlayıb. Mənbə bu xüsusda deyib: “Azərbaycanda nüvə sənayesi var, amma atom elektrik stansiyası yoxdur. “Rosatom” təklif verib. Azərbaycan tərəfi düşünür. İki seçim təklif etmişik. Birincisi dərhal AES inşaatına başlamağı nəzərdə tutur. SSRİ dövründə AES tikintisi üçün ərazi də seçilmişdi, bu səbəbdən həmin ərazidə birbaşa inşaat işlərinə başlanıla bilər”.
İkinci variant isə Rusiya ilə Azərbaycan arasında nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlığın mərhələli şəkildə inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur. Mənbənin bildirdiyinə görə, bu variantda AES-in tikintisi 5-6 il sonra başlaya bilər. Mümkün AES layihəsinin maliyyələşdirilməsi məsələsi barədə danışan mənbə qeyd edib ki, Bakının Rusiyadan kredit istəyəcəyini düşünmür: “Azərbaycan tərəfinin layihəni öz maliyyə qaynaqları ilə həyata keçirəcəyini təxmin edirəm”. Qeyd edək ki, Azərbaycanda son illər nüvə enerjisindən dinc məqsədlə istifadə sahəsində müəyyən addımlar atılıb. 2014-cü ildə Prezident İlham Əliyev “Milli Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi” QSC yaradıb.
Rusiyanın ölkəmizdə belə stansiya tikməsi isə mümkün sayılır. Qeyd edək ki, daha əvvəl də Rusiya Elmlər Akademiyasının İqtisad İnstitutunun elmi əməkdaşı Aleksandr Karavayev məsələ ilə bağlı maraqlı açıqlamalar verib. Ekspert qeyd edib ki, Azərbaycan texnologiya və iqtisadi inkişafa görə dünyanın ilk iyirmi ölkəsinin sırasına düşmək istəyirsə, nəzərə almalıdır ki, bütün dünya liderləri iqtisadi və sənaye inkişafının hərəkətverici qüvvələrindən biri kimi məhz nüvə energetikasını seçib: "Aydındır ki, bu, yeni iş yerləri açmaq baxımından bir çox sahələrin mütəxəssislərini bir yerə toplamağa imkan verən alternativ energetikanın inkişafını ləğv etmir. AES-də bir yer (söhbət bir neçə reaktor bloku olan bir AES-in istismarından gedir), "Rosatom"un qiymətləndirməsinə görə, oxşar sahələrdəki 10 iş yeri deməkdir".
O xatırladıb ki, Azərbaycanda artıq Milli Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi mövcuddur, demək dövlət bu istiqamətdə hansısa addımları artıq atıb: "Deməli, AES boş yerdə yaradılmayacaq. Bundan əlavə, Azərbaycanda AES qurulması ölkənin dünyanın iqtisadi liderləri ilə yaxınlaşması üçün əlavə amil ola bilər. Yəni bu, prosesdə mütləq iştirak edəcək Rusiya (nüvə texnologiyaları üzrə dünyanın əsas ixracatçılarından biri) və yüksək texnologiya şirkətləri ilə Azərbaycanın kifayət qədər uzunmüddətli əlaqələri olan Fransa ilə əlavə qarşılıqlı fəaliyyət xətti olacaq. Ona görə də burada Azərbaycan eyni zamanda bu iki istiqamətdən istifadə edə bilər. Yalnız "Rosatom"la əməkdaşlığa bel bağlamaq mütləq deyil. Əlbəttə, əsas kimi Rusiyanın baza layihəsini götürmək olar, avadanlığı isə fransız şirkətləri təmin edə bilər". Mütəxəssis işin maliyyə tərəfinə də toxunub: "Əlbəttə, bütün bunlar xərc tələb edir. Lakin başa düşmək lazımdır ki, strateji perspektivdə bütün xərclər kompensasiya ediləcək. Aydındır ki, hasil olunan qazı ixrac etmək mümkün ikən onu ənənəvi energetikanın inkişafına yönəltməyə ehtiyac yoxdur. Eyni sözləri İES üçün mazut barədə də demək olar. Bundan əlavə, Azərbaycan perspektivdə elektrik enerjisini Gürcüstana və Türkiyənin şərq rayonlarına sata, həmçinin "Şimal-Cənub" nəqliyyat layihəsini elektriklə təmin edə bilər". Belə bir stansiyanın Azərbaycana hansı məbləğə başa gələcəyinə gəlincə, o bildirib: "Qeyd etmək yerinə düşər ki, Azərbaycana Türkiyədə tikilən "Akkuyu" və İrandakı "Buşehr" kimi güclü AES-lər lazım deyil. Azərbaycan üçün orta güclü, 5-7 milyard avroya başa gələ biləcək stansiya kifayətdir. İndi 12 ballıq qısamüddətli seysmoloji təkanlara davam gətirən AES-lər tikilir. Fəlakət nümunələri də mövcuddur, lakin onlar istisnadır. AES-in risqləri onun gətirdiyi fayda ilə örtülür. Burada əsas məsələ bu layihədə və onun təhlükəsizliyində qənaət etməməkdir. Siz qənaət etməyib artıq öz effektivliyini göstərmiş texnologiyadan istifadə edirsizsə, hansısa qəzanın baş verməsindən etibarlı müdafiə olunacaqsız". A.Karavayevin fikrincə, Avropada mövcud olan AES-lərə baxmaq kifayətdir: "Onda görəcəksiz ki, stansiyaları kifayət qədər sıx məskunlaşma olan ərazilərdə tikirlər və heç bir qəza baş vermir. Qəzalar, əlbəttə ki, mümkündür. Lakin eyni sözləri aviareyslər haqqında da demək olar. Təyyarələr qəzaya uğramır? Uğrayır. Onda gəlin uçmayaq. Ona görə də hələlik "Azərbaycana AES lazımdır" tezisinin lehinə arqumentlər kifayət qədərdir". Digər ekspertlər də hesab edir ki, məsələnin dəyərləndirilməsi mümkündür. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın dinamik inkişafı ölkədə perspektivdə AES inşasını istisna etmir. Hər halda proseslərin hansı istiqamətdə gedəcəyi yaxın tezlikdə bəlli olacaq.
Nahid SALAYEV
