Ermənistanda Nikol Paşinyanın “Mənim addımım” blokunun tam qələbəsi ilə başa çatan növbədənkənar parlament seçkilərindən sonra İrəvanın xarici siyasət, o cümlədən Dağlıq Qarabağ məsələsində hansı addımlar atacağı böyük maraq kəsb edir.
İndilikdə görünən budur ki, digər rəqiblərin sıradan çıxması Paşinyanın yaradacağı hökumətin fövqəladə və geniş səlahiyyətlər əldə etməsinə gətirib çıxaracaq. Digər bir nəticə isə ondan ibarətdir ki, Paşinyan, təkbaşına hökumət formalaşdırmaqdan başqa, parlamentdə də çoxluğu təmin edəcək. Bu da o anlama gəlir ki, bundan sonra Paşinyan bir çox strateji-siyasi qərarları parlamentdən keçirəcək. Bura Qarabağ konflikti ilə bağlı mümkün qərarlar da daxildir.
Yaranmış durum Paşinyan hökumətinə o şəraiti də yaradır ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi parlamentin müzakirəsinə geniş şəkildə verilsin və hətta Azərbaycanın işğal olunmuş bir neçə rayonunun azad edilməsi qərarı parlament tərəfindən qəbul olunsun. Ermənistanın sosial-iqtisadi sahədə hansısa formada inikşafını təmin etmək, ölkəni düşdüyü çətin vəziyyətdən çıxarmaq üçün Paşinyanın belə bir addım atması istisna olunmur. Burada onu da nəzərə almaq lazımdır ki, parlamentdəki çoxluq Dağlıq Qarabağın geri qaytarılması ilə bağlı qərarın məsuliyyətinin tək Paşinyanın üzərinə düşməməmsinə imkan verəcək. Yəni Paşinyan rahatlıqla bu qərarın məsuliyyətindən qaça bilər. Ekspertlərin fikrincə, həqiqətən də Dağlıq Qarabağ problemi ilə bağlı ədalətli, səmimi qərar veriləcəksə, bu, Ermənistanın iqtisadi baxımdan inkişafının təminatı olacaq. Bu inkişaf da erməni xalqı tərəfindən müsbət qarşılanacaq. Əks təqdirdə Dağlıq Qarabağ münaqişəsi Ermənistanın daha böyük problemlər yaşamasını qaçılmaz edəcək.
Başqa bir tərəfdən o da məlumdur ki, etiraf etməməsinə rəğmən, Paşinyan anti-Rusiya siyasəti yürüdür və Qərbdən gələn göstərişlər əsasında hərəkət edir. Rusiyanın mümkün təzyiqlərindən xilas üçün də Paşinyandan ötrü sərfəli variant Qarabağ münaqişəsinin həllinə nail olub Azərbaycan, Türkiyə kimi əsas qonşuları ilə əlaqələr yaratmaqdır. Onsuz da Rusiya Paşinyana qarşı bundan sonra aqressiv bir mövqedə dayanacaq. Çünki Qərb ölkələri, o cümlədən ABŞ Paşinyandan istifadə edərək Rusiyanı Ermənistandan çıxarmağı düşünür. Bu mənada təbiidir ki, Paşinyanın qələbəsi ilə bağlı ilk təbrik də məhz Amerikadan gəlib. ABŞ-ın İrəvandakı səfirliyi özünün “Facebook” səhifəsində “uğurlu seçkilər” münasibətilə erməni xalqını təbrik edib. MDB respublikalarından isə yalnız Moldova prezidenti İqor Dodonun Paşinyanı qələbə münasibətilə təbrik etdiyi açıqlanıb. Rusiya və onun İrəvandakı səfirliyinin seçkilərdən sonra susqunluğu isə Moskvanın proseslərdən razı qalmadığını göstərir. Çünki, seçkilərin nəticələrinə əsasən, parlamentə ancaq Paşinyanın bloku və onu inqilabda dəstəkləyən qüvvələr keçib. Rusiyameylli qüvvələrin heç biri, o cümlədən Serj Sarkisyanın Respublika Partiyası parlamentdə təmsil olunmayacaq.
Bütün bunları şərh edən Minsk Qrupunun keçmiş həmsədri Metyu Brayza “Anadolu” agentliyinə müsahibəsində qeyd edir ki, artıq Ermənistanda yeni dönəm başlayır. Onun sözlərinə görə, Paşinyan Ermənistanın xarici siyasətində islahatlara başlaya bilər. Bu mənada Metyu Brayza qeyd edib ki, illərdir çözümünü tapmayan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli məsələsinin gündəmə gəlməsi istisna deyil: “Lakin biz bunları təxminən deyə bilərik. Gözləyib, nəticələri görəcəyik”. İndilikdə görünən həm də budur ki, artıq Ermənistanda Sarkisyan-Köçəryan erası tam bitmiş sayılır. Yeni eranın isə nə qədər çəkəcəyini söyləmək hələ ki çətindir. Qeyd olunduğu kimi, yeni eranın davam etmə müddəti Qarabağ münaqişəsinin həllindən birbaşa asılıdır. Məhz bu münaqişənin həlli Ermənistanın inkişafını təmin edə, onu bütün mümkün kənar təzyiqlərdən, o cümlədən Rusiyanın təsirlərindən qoruya bilər. Bu, Paşinyanın taleyi üçün də çox önəmlidir, çünki o, Ermənistanın ənənəvi strateji müttəfiqi olan Rusiya ilə münasibətləri korlamaq xəttini seçib. Eyni zamanda, Ermənistan özünə əsas dayaq hesab etdiyi KTMT-yə üzv dövlətlərlə, xüsusilə də Qazaxıstan və Belarusla münasibətləri kifayət qədər korlayıb. Belə olan halda həm ölkənin daxili, həm də xarici siyasəti çox ciddi problemlərlə rastlaşıb. Bu halda Paşinyanın qarşıda dayanan çox ağır vəzifələrin öhdəsindən gələ biləcəyi sual altındadır. Hesab olunur ki, Paşinyan Ermənistanın düşdüyü bütün problemlərin kökündə fundamental səbəb kimi məhz işğal faktının dayandığını dərk etsə və bunun aradan qaldırılması üçün həlledici addımlar atsa, daxili, iqtisadi, sosial problemlərin həllinə nail olacaq. Eyni zamanda xarici siyasət kursunda da müəyyən uğurlara nail ola bilər. Amma sələfləri kimi Azərbaycan torpaqlarını işğal altında saxlamaq siyasətini davam etdirsə və səbəblərlə deyil, nəticə ilə mübarizə aparsa, əlbəttə ki, onun da bütün siyasəti fiaskoya uğrayacaq. Qarabağ münaqişəsinin həlli Paşinyana ”Qarabağ klanı”nın yaratdığı təhlükəni də aradan qaldırmağa imkan vermək iqtidarındadır.
Burada Paşinyanın onu da nəzərə alması lazımdır ki, bir vaxtlar Ermənistanı müdafiə edən hətta ən ermənipərəst rus siyasətçilər belə artıq Paşinyandan üz döndərir. Onlardan biri olan Rusiya Dövlət Dumasının MDB işləri və həmvətənlərlə əlaqələr üzrə komitəsinin sədr müavini, MDB ölkələri institutunun rəhbəri Konstantin Zatulin qeyd edir ki, Paşinyanın dönəmində İrəvanın əməli və sözü bir-birilə ziddiyyət təşkil edir: “Paşinyan hökuməti deyir ki, bu münasibətlər heç zaman indiki kimi yaxşı vəziyyətdə olmayıb. Bundan sonra isə Rusiya dəmiryollarına qarşı araşdırmalara başlanır. Rusiya Federasiyası ilə əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsindən danışılır və “Qazprom”a qarşı cinayət işi açılır”. Bu fonda KTMT-nin sabiq baş katibi Yuri Xaçaturov barədə danışarkən isə Zatulin bildirib ki, şübhəsiz, Rusiya inqilabçılar tərəfindən siyasi motivlər əsasında aparılan təqibləri qeyri-kafi olaraq qiymətləndirir. “Ermənistanın yeni hakimiyyətinin Rusiya ilə müttəfiqliyə son qoyaraq ABŞ-la müttəfiqlik edəcəyinə dair hər hansı bir narahatlıq varmı” sualına Zatulin bu şəkildə cavab verib: “Ermənistanın bütün prezidentləri güc mərkəzləri hesab olunan ölkələrlə, xüsusilə ABŞ və Fransa ilə yaxşı münasibətdə olmağa çalışıb. Ermənistanın iki qonşu ölkə ilə düşmən münasibətdə olmasını nəzərə alaraq, biz ondan bunun əksini tələb etməkdə haqlı olmaya bilərik. Lakin KTMT qarşısında üzərinə götürdüyün öhdəliklərin varsa, həm də sənə Rusiya hərbi texnikanı, demək olar ki, pulsuz tədarük edirsə, artıq ABŞ silahını əldə etmə xəyallarını 3 dəfə ölçüb-biçməlisən”. Zatulin ABŞ prezidentinin təhlükəsilik məsələləri üzrə müşaviri Con Boltonun İrəvanda erməni hakimiyyət orqanlarına “tarixi prioritetləri dəyişməyə” dair təklifinə diqqət ayırdıqlarını da vurğulayıb: “Ermənistanda rejim dəyişikliyi ilə əlaqədar qeyri-adi bir vəziyyət yaranıb”.
Digər rusiyalı politoloq Stanislav Tarasovun da məsələyə yanaşması olduqca maraqlıdır. O, Ermənistanın Rusiyaya qarşı çıxmasının İrəvan üçün müsbət heç nə vəd etmədiyini bildirib: “Kütlə qəhrəmanı” respublikanın rəhbərliyinə gələrək öz mövqeyini və hakimiyyətini legitimləşdirməyə çalışır. Lakin aydın olmalıdır ki, beyinlərində Ermənistan xarici siyasət vektorlarını dəyişməyi düşünsələr də, öz coğrafiyalarından da qurtula bilməyəcəklər”. Onun sözlərinə görə, Paşinyan Rusiyanı narahat edə biləcək addımlar atır: “Məsələn, KTMT sədri Xaçaturovla bağlı ermənilər böyük bir səhvə yol verdilər. Parlamentə düşməyən, amma Paşinyana yaxın olan “Sasna Tsrer”in radikal bəyanatlarına gəldikdə isə, belə bir təəssürat yaranır ki, Paşinyan Ermənistanın siyasi həyatında üstünlük təşkil etməyən, lakin radikal şüarlar səsləndirmək imkanına sahib bir rəqib qüvvə yaratmaq istəyir. Bu bəzən Moskvanı da narahat edəcək qırmızı əski parçası kimi bir şey olacaq, hərdən isə Kreml onlara hansısa bir şəkildə reaksiya vermək məcburiyyətində qalacaq. Yəni Paşinyan hakimiyyətin daxili tarazlığını yaradır, çünki “köhnə qvardiya” hələ qalmaqdadır, onların vəzifəli şəxsləri nazirliklərdə və idarələrdə çalışırlar. Lakin Paşinyanın son məqsədi həm də bizim üçün aşkardır”. Erməni cəmiyyətində Rusiyaya qarşı əks-hücumların artması ilə bağlı sualları cavablandıran S.Tarasov deyib ki, ermənilər “rus qatarından” tullanmaq istəyirlərsə, qoy tullansınlar: “Lakin Ermənistan bundan qazana biləcəkmi? Digər tərəfdən, ermənilər elə bir coğrafiyada yerləşirlər ki, həm Rusiya, həm də qonşu dövlətlərlə əməkdaşlığı inkişaf etdirməyə məcburdurlar. Onlar bundan qaça bilməzlər” Rusiyalı ekspert bu fonda Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinin yüksək səviyyədə olduğunu da vurğulayıb: “Bizi bu vəziyyətdə rəsmi Bakının rəsmi siyasəti ümidləndirir. Azərbaycan Avrasiya İqtisadi İttifaqının və KTMT-nin üzvü deyil, lakin Moskva və Bakının münasibətlərinin səviyyəsi bu təşkilatların bəzi üzvləri arasındakı münasibətlərdən daha yüksəkdir. Düzünü desəm, bəzi şərtlər daxilində Azərbaycanın KTMT-də müşahidəçi statusu almasına, hətta Avrasiya İqtisadi İttifaqına daxil olma ehtimalına şübhə etmirəm”. Ekspert erməni tərəfinin belə vəziyyətdən nəticə çıxarmalı olduğunu, əks təqdirdə ölkənin problemlərinin daha da dərinləşə biləcəyini vurğulayır.
Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, İrəvanın, o cümlədən işğalçı ölkədə hakimiyyət başına gələn Paşinyanın taleyi xeyli dərəcədə Qarabağ münaqişəsinin sonrakı gedişindən asılıdır. Məhz bu münaqişənin dinc yolla həllinə gedəcəyi, zəbt olunmuş ərazilərin dinc yolla həllinə razılıq verəcəyi təqdirdə Paşinyan seçiciləri qarşısında verdiy vədləri müəyyən dərəcədə yerinə yetirmək iqtidarındadır. Əks təqdirdə onu kifayət qədər böyük problemlər gözləyir və münaqişənin hərbi həlli həmin problemlərin miqyasının daha da böyüməsinə rəvac verəcək.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
