ABŞ-ın Azərbaycana təhlükəsizlik yardımını genişləndirməyi nəzərdə tutan və Konqresə təqdim olunan qanun layihəsi Amerika Erməni Milli Komitəsi (ANCA) ilə İsrail arasında gərginliyi yenidən artırıb. “The Jerusalem Post” qəzeti yazır ki, Nümayəndələr Palatasından Anna Paulina Lunanın təqdim etdiyi HR 6534 qanun layihəsi 907-ci düzəliş üzrə uzun müddətdir mövcud olan məhdudiyyətləri aradan qaldıracaq və ABŞ-ın Bakıya hərbi yardımının artırılmasına imkan verəcək: “Bu təklif Ermənistan və Azərbaycan liderlərinin 2025-ci ilin avqust ayında Vaşinqtonda iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşdırılmasına yönəlmiş birgə bəyannamə imzalamasından bir neçə ay sonra irəli sürülüb.
ANCA həmin vaxt bu təşəbbüsü tənqid etmişdi. Lunanın qanun layihəsi də erməni lobbisi tərəfindən rəsmi X hesabında tənqid olunmuşdu. Bu həftə ANCA tənqidlərini artırdı. Təşkilat bir paylaşımda İsrail siyasətinin "yəhudi ənənələrinə, mənəvi və dünyəvi ənənələrinə zidd" olduğunu bildirdi. Eyni paylaşımda baş nazir Benyamin Netanyahu hökumətinin “erməni soyqırımını inkar etdiyi”, “Azərbaycanı silahlandırdığı” və “Qüdsdəki Erməni Xristian Məhəlləsini təhlükəyə atdığı” bildirilir. Bu ifadə, ABŞ-da antisemitizmə qarşı həssaslığın artdığı bir vaxtda İsrailə qarşı siyasi hücum çərçivəsində yəhudi kimliyindən bəhs etməsi ilə diqqəti cəlb edir. Bu proses ABŞ-da antisemitizm və söz azadlığı ilə bağlı gərgin müzakirələr fonunda baş verir. Nyu-York meri Zöhran Mamdani vəzifəyə başladığı ilk gündə, 1 yanvarda, sələfi Erik Adamsın verdiyi bir neçə sərəncamı, o cümlədən şəhərin Beynəlxalq Holokost Anım Alyansının (IHRA) antisemitizm tərifini qəbul etməsini ləğv etdi. Yəhudi icmasının liderləri və təşkilatları bu qərarı tənqid etdilər. Bundan əlavə, İsrail-Ermənistan münasibətlərində təkrarlanan bir qarşıdurma mənbəyi yenidən ortaya çıxıb. İrəvandan çəkilən görüntülərdə gənc ermənilərin Qaregin Njdenin doğum gününü qeyd etmək üçün şəhər mərkəzində toplaşdığı görünür. İsrailin Ermənistandakı keçmiş səfiri Yoel Lion əvvəllər Njdenin doğum gününün ictimai şəkildə qeyd edilməsini pisləmiş, nasistlərin əmri ilə hərəkət edən şəxsin təriflənməsinin qəbuledilməz olduğunu yazmış və Ermənistan hakimiyyətini neonasizm və antisemitizmə qarşı qətiyyətli mövqe tutmağa çağırmışdı”. Bu arada qeyd edək ki, prezident İlham Əliyev yerli televiziya kanallarına müsahibəsisində 907-ci düzəliş məsələsinə geniş toxunub: “Biz uzun illər çalışırdıq ki, bu 907-ci düzəlişi ləğv etdirək. Ancaq bu, çox çətin proses idi və sadəcə olaraq, 11 sentyabr 2001-ci il hadisələrindən sonra Amerika prezidenti bu düzəlişi öz imzası ilə aradan qaldırdı və bu, 2024-cü ilə qədər davam edirdi. Çünki Əfqanıstandakı əməliyyatlarda Azərbaycan Amerikaya lazım idi, həm nəqliyyat, logistika, həm də digər məsələlərlə əlaqədar. Ancaq əfsuslar olsun ki, Amerikanın Əfqanıstandakı missiyası başa çatandan sonra, - hamımız onu xatırlayırıq necə başa çatıb, bu, Bayden-Blinken administrasiyasının növbəti rəzaləti sayıla bilər, onların Əfqanıstandan belə xaotik qaçışı və öz yaxın müttəfiqlərini orada faktiki olaraq, taleyin ümidinə buraxması, - Bayden administrasiyası bu düzəlişin aradan qaldırılmasını dayandırdı. Yəni artıq Azərbaycan onlara lazım deyildi, Əfqanıstandakı missiya başa çatmışdı və beləliklə, bu düzəliş yenidən tətbiq edilmişdi. Əlbəttə, bunun bizim iqtisadi inkişafımıza heç bir təsiri yoxdur və ola da bilməz. Ancaq bu, Bayden-Blinken administrasiyasının nə qədər naşükür və nankor olmasını bir daha göstərir. O vaxt administrasiyanın yüksəkvəzifəli şəxsləri ilə söhbət əsnasında mən demişdim ki, gün gələcək və biz sizə bir daha lazım olacağıq. Amma onda bizim qapımızı döyməyin. Əgər o administrasiya və onun nümayəndələri bu gün hakimiyyətdə qalsaydı, biz onların bir xahişini də yerinə yetirməyəcəkdik”.
Dövlət başçısı qeyd edib ki, Tramp administrasiyası hakimiyyətə gəldi və vəziyyət tamamilə dəyişdi: “İndi Amerika-Azərbaycan münasibətləri yeni səviyyəyə qalxmışdır və əlbəttə, biz gözləyirik ki, Konqres bu ədalətsiz, keçmişdən qalan, bu gün tamamilə absurd sayılan düzəlişi aradan qaldıracaq. Çünki nə o vaxt blokada var idi, nə bu gün blokada var. Əksinə, bu gün Azərbaycan ərazisindən Ermənistana müxtəlif yerlərdən yüklər gedir, yollar açıldı və hətta Azərbaycanın neft məhsulları Ermənistana ixrac edilir. Hansı blokadadan söhbət gedə bilər?! Əgər 907-ci düzəlişin formal səbəbi blokada idisə, bu yoxdur bu gün. Ona görə əlbəttə, biz gözləyirik ki, Tramp administrasiyası öz imkanlarından istifadə edərək Konqres üzvlərini, xüsusilə Respublikaçılar partiyasının üzvlərini inandıra biləcək ki, bu düzəliş tamamilə aradan qaldırılmalıdır və buna ümid etmək üçün bizim kifayət qədər səbəblərimiz var”. Misirin Avrasiya Ərəb Araşdırmalar mərkəzinin Türkiyə və İran araşdırmaları sektorunun müdiri Qada Qandil qeyd edib ki, ABŞ Konqresinin “Azadlığı müdafiə aktı”na qəbul etdiyi 907-ci düzəlişin, xüsusilə Azərbaycanla Ermənistan arasında əlaqələrin normallaşmağa başladığı bir mərhələdə qüvvədə qalması və ya tamamilə ləğv edilməsinin gecikməsi Azərbaycana təzyiq faktoru kimi dəyərləndirilə və inamsızlıq yarada bilər: “44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan Zəfərdən sonra yaranan yeni siyasi reallıqlar fonunda ABŞ-ın “Azadlığa dəstək aktı”na daxil edilmiş 907-ci düzəliş artıq məntiqi və siyasi əsasını itirib. Uzun illər ərzində Azərbaycana qarşı böyük ədalətsizlik nümunəsi olan 907-ci düzəliş məsələsində də vəziyyətin dəyişməsi Tramp administrasiyasının hakimiyyətə gəlməsindən sonra mümkün olub. Bu kontekstdə ABŞ Konqresi tərəfindən 1992-ci ildə ölkəmizə qarşı qəbul edilmiş və Azərbaycana birbaşa dövlət yardımını qadağan edən ədalətsiz 907-ci düzəlişin hələ də tamamilə ləğv olunmaması regionla maraqlanan xarici siyasi və iqtisadi ekspertlər üçün də haqlı suallar doğurur”. Misirli ekspert 907-ci düzəlişin ləğvini regionda davamlı sülhün yaranmasına və iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsinə töhfə verə biləcək əsas element adlandırıb. O bildirib ki, hazırkı mərhələ Cənubi Qafqazın yenidən formalaşdırılması üçün bir fürsətdir. Azərbaycanla Ermənistan arasında logistika dəhlizlərin açılması və ticarətin bərpası regional iqtisadiyyatı gücləndirə, diplomatik nüfuz alətlərini yarada bilər.
Nahid SALAYEV
