Söz və məlumat azadlığı bütün digər hüquqların əsasını təşkil edən fundamental bazislər sırasında yer alır.
Azərbaycan da beynəlxalq birliyin tamhüquqlu üzvü kimi, insan hüquqları sahəsində beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn öhdəliklərin qeyd-şərtsiz yerinə yetirilməsini təmin edərək, azad və plüralist medianın maksimum inkişafına xidmət edən siyasət həyata keçirir. Ümumiyyətlə, ölkəmiz davamlı demokratiya və vətəndaş cəmiyyəti qurmaq kursunu seçib.
İnformasiyaya əsaslanan innovativ cəmiyyət
Ölkəmizdə sosial-iqtisadi münasibətlərin davam edən transformasiyası, ictimai həyatın demokratikləşməsi cəmiyyətin bütün sahələrində informasiya təminatının strukturunda və xarakterində daim köklü dəyişiklik tələb edir. Cəmiyyətin həyatına yeni informasiya-kommunikasiya vasitələrinin dərindən nüfuz etməsi, innovativ iqtisadiyyatın yaradılmasına yönəlmiş köklü dövlət islahatı, yeni dövlət və ictimai strukturların yaranması və ya onların funksiyalarının dəyişməsi cəmiyyətdə informasiya tələbatının dəyişməsinə səbəb olur. Çünki məlumat axınlarının istiqaməti və məzmunu və informasiya təminatının formaları da dəyişir.
Bu gün faktdır ki, Azərbaycanın müasir inkişaf vektoru onun sənaye cəmiyyətindən elmi bilik və məlumatların sosial həyatın müəyyənedici amilinə çevrildiyi informasiya cəmiyyətinə tədricən keçidini nəzərdə tutur. İnformasiyaya əsaslanan innovativ cəmiyyətin yaradılması ölkənin inkişafının strateji istiqamətidir. Cəmiyyət həyatının genişmiqyaslı modernləşdirilməsi, onun internet kimi informasiya-kommunikasiya vasitələrindən istifadə etməklə innovativ inkişaf yoluna keçirilməsi dövlətdən baş verən dəyişikliklərə hüquqi dəstək göstərməyi tələb edir. Cəmiyyətin zərəli informasiyalardan, konstitusiya quruluşunun əsaslarına, vətəndaşların mənəviyyatına, hüquq və qanuni mənafelərinə təhlükə yaradan məlumatlardan lazımi səviyyədə qorunması, eyni zamanda əqli mülkiyyətin təmini burada ön planda yer alır. İnformasiya azadlığından sui-istifadə təkcə ölkə iqtisadiyyatı üçün maliyyə itkiləri ilə deyil, həm də daha təhlükəlisi, millətin sağlamlığına və mənəviyyatına böyük ziyan vurmaqla təhdid yaradır. Məsələn, informasiya infrastrukturunun intensiv inkişafı prosesi məlumat sferasında yetkinlik yaşına çatmayanların hüquqlarının pozulmasına ilkin şərait yaradır. İnternetdən istifadə ilə bağlı uşaqların sağlamlığına, əxlaqi və mənəvi inkişafına zərər vuran məlumatların yayılmasından qorunmasına yönəlmiş qanunvericiliyin pozulması hallarına rast gəlinir. İnformasiya azadlığının təmin edilməsində mühüm rol son illərdə insan hüquqları funksiyasına diqqət yetirərək, sırf cinayət-hüquq metodlarından liberal demokratik dəyərlərin qorunmasına keçid faktını nümayiş etdirən müvafiq dövlət orqanlarına həvalə olunur. İnformasiya azadlığı , sahibkarlıq subyektlərinin hüquq və azadlıqları, onların iqtisadi fəaliyyət azadlığı burada ön planda yer alır. Eyni zamanda, dövlət orqanları məlumat azadlığını nəinki səmərəli şəkildə qoruyur, həm də onu fəal şəkildə həyata keçirir, fəaliyyətlərinin aşkarlığını və şəffaflığını təmin edir, hüquq pozuntuları haqqında məlumat əldə etmək üçün daha səmərəli məlumat mübadiləsi aparmaq məqsədilə biznes ictimaiyyəti ilə sıx əməkdaşlıq edir. İnformasiyanın artan rolunun ümumi tendensiyası ilə yanaşı, Azərbayacan hökumətinin və dövlət orqanlarının məlumatları ölkə vətəndaşlarının gündəlik həyatı üçün getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Dövlət idarəetməsinin müasirləşdirilməsi onların qarşısında ən mühüm vəzifələrdən birini - informasiya telekommunikasiya texnologiyalarından, o cümlədən internetdən geniş istifadəyə əsaslanan rəsmi qurumlar ilə əhali və təşkilatlar arasında qarşılıqlı əlaqə sisteminin formalaşdırılması zərurətini qoyur. Beləliklə, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının rolu dövlət orqanlarının və təşkilatlarının fəaliyyətinin transformasiyası və optimallaşdırılmasında, dövlət idarəçiliyinin islahatlarında əsas amilə çevrilir. Bu transformasiyaların uğuru daha çox cəmiyyət və hökumət arasında qarşılıqlı hörmət, etimad və ümumi maraqlar əsasında qurulan yeni münasibətlərin keyfiyyəti ilə müəyyən edilir. Ona görə də bu iki mürəkkəb institut - hökumət və cəmiyyət arasında informasiya qarşılıqlı əlaqəsinin qurulması mexanizmləri daim aktualdır.
Məlumat azadlığının təmin edilməsinin əsas prinsipləri
Bu gün ölkəmizdə informasiya əldə etmək və ondan istifadı hüququ ilə bağlı qanunvericilik müvafiq proseslərin hüquqi təminatına mühüm töhfə verir. Hüquqi təminatlar informasiya əldə etmək institutları tərəfindən fəal şəkildə təmin edilir.
Bununla yanaşı, informasiya azadlığının lazımi səviyyədə qorunmasına mane olan problemlərin çevik həlli də diqqət mərkəzindədir. Azərbaycanda informasiya azadlığının təmin edilməsinin əsas prinsiplərini isə belə qruplaşdırmaq olar: 1) ölkədə istənilən qanuni yolla informasiya axtarmaq, almaq, ötürmək, istehsal etmək və yaymaq azadlığı var; 2) yalnız qanunlarla məlumat əldə etmək üçün məhdudiyyətlərin müəyyən edilməsi həyata keçirilə bilər; 3) qanunlarla müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, dövlət orqanlarının və yerli özünüidarəetmə orqanlarının fəaliyyəti haqqında məlumatın açıqlığı və bu cür məlumatlara sərbəst giriş mövcuddur; 4) informasiya sistemlərinin yaradılmasında və onların fəaliyyətində Azərbaycanda bütün vətəndaşların bərabərliyi təmin olunur; 5) informasiya sistemlərinin yaradılmasında, onların istismarında və onlarda olan məlumatların qorunmasında ölkənin təhlükəsizliyinin təmin edilməsinənə daim xüsusi diqqət olunur; 6) məlumatın etibarlılığı və onun verilməsinin vaxtında olmasına əngəl yoxdur; 7) şəxsi həyatın toxunulmazlığı, şəxsin həyatı haqqında məlumatların onun razılığı olmadan toplanmasının, saxlanmasının, istifadəsinin və yayılmasının yolverilməzliyi qəbul olunur; 8) dövlət informasiya sistemlərinin yaradılması və istismarı üçün müəyyən informasiya texnologiyalarından istifadə öhdəliyi də uğurla həyata keçirilir. Beləliklə, fikir, söz və məlumat azadlığının, plüralizmin inkişaf etdirilməsi dövlətin daim diqqətindədir. Azərbaycan söz və məlumat azadlığının təmin olunması, medianın inkişaf etdirilməsi istiqamətində görülən işlər beynəlxalq miqyasda da təqdir olunur. Çünki, ölkədə azad medianın, insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi demokratik mexanizmlərin mövcudluğunun əsas şərtlərindən biri kimi qəbul edilir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
