Məlum olduğu kimi, İqtisadiyyat Nazirliyinin təqdim etdiyi makroiqtisadi proqnozlarda 2026-2029-cu illər üzrə manatın ABŞ dollarına qarşı məzənnəsi sabit, bu ilin səviyyəsində götürülüb.
Xatıraladaq ki, 2017-ci ilin martından Azərbaycanda manatın məzənnəsi sabit saxlanır. Son günlərdə dünyada neftin qiymətində müəyyən azalma baş verir. İndi bu fonda manatın məzənnəsinin necə olacağı yenidən aktuallaşıb.
Rəsmi dairələr əslində, narahatlıq üçün heç bir əsas görmür. Qiymətlərin ucuzlaşması fonunda Mərkəzi Bank tərəfindən də ölkə iqtisadiyyatının sabitliyinin qorunması və milli valyutanın məzənnəsinə olan təzyiqlərin azaldılması məqsədilə atılan addımlar və nəzərdə tutulan tədbirlər gündəmdədir. Qurum qlobal iqtisadi prosesləri daim yaxından izlədiyini və enerji qiymətlərinin dinamikasını diqqətdə saxladığını bildirib: “Hazırda neftin faktiki və proqnozlaşdırılan qiyməti Azərbaycanın tədiyə balansının cari əməliyyatlar balansı üçün olan tarazlı qiymətindən əhəmiyyətli yüksəkdir. Onu da deyək ki, son illər ixracın şaxələnməsi və təbii qaz ixracının artması neftin qiymətinin tədiyə balansına təsir imkanlarını qismən məhdudlaşdırmışdır. Valyuta bazarında vəziyyət ölkənin tədiyə balansı, həmçinin fiskal sektorun valyuta tələbi və təklifi, eləcə də məzənnə gözləntiləri kimi amillərdən asılıdır. İlin sonuna cari əməliyyatlar balansında profisit proqnozu, fiskal sektorun valyuta təklifinin ötən illə müqayisədə çox olması, eləcə də məzənnə gözləntilərinin sabit olması valyuta bazarı üçün hər hansı əhəmiyyətli riskin formalaşmayacağını deməyə əsas verir. Mərkəzi Bank bundan sonra da qiymət sabitliyinin qorunmasına yönəldilmiş siyasət yürütməyə davam edəcəkdir”. Beləliklə, baş bank manatın məzənnəsiilə bağlı hələlik narahatlıq üçün heç bir əsas görmür. Ekspertlər də bildirir ki, mümkün qiymət azalmasının dövlət büdcəsi gəlirlərinə əhəmiyyətli təsiri isə gözlənilmir. Belə ki, büdcənin neft gəlirlərinin əsas hissəsini Azərbaycan Dövlət Neft Fondundan transfert təşkil edir ki, bu məbləğ də büdcə tərtibi zamanı xarici valyutada deyil, manat ifadəsində müəyyən olunub. Neftin qiymətlərinin enişi ortamüddətli dövrdə də davam edərsə, bunun dövlət büdcəsinin gəlirlərinə mənfi təsiri daha əhəmiyyətli ola bilər. Büdcə qaydasına əsasən xərclənə bilən neft gəlirlərinin yuxarı həddi ölkənin xalis maliyyə aktivləri və icmal büdcənin proqnozlaşdırılan neft gəlirləri əsasında müəyyən olunur. Ortamüddətli dövrdə icmal büdcənin neftin gəlirlərinin azalması Azərbaycan Dövlət Neft Fondundan dövlət büdcəsinə transfertin məbləğini azaltmaqla, dövlət büdcəsinin neftin gəlirlərinə təsir edə bilər. Amma ortamüddətli dövrdə neft qiymətlərində kəskin enmə gözlənilmir.
Bundan başqa, aktiv neft və qaz qazma qurğularının sayı da azalmaqda davam edir. Amerikanın “Baker Hughes” neft-mədən xidmətləri şirkətinin məlumatına görə, apreldə onların sayı martdakı 1685-dən 1616-ya düşüb. Eyni zamanda, aprel ayı səviyyəsi 2024-cü ilin apreli ilə müqayisədə 110 ədəd aşağıdır. Üstəlik, ABŞ-da apreldə quraşdırılan qazma qurğularının sayı əvvəlki ayla müqayisədə altı ədəd azalaraq 586 təşkil edib. Kanadada onların sayı birdən-birə 56 ədəd azalaraq 138-ə düşüb. Dünya üzrə fəaliyyət göstərən neft və qaz qazma qurğularının sayı qazma, hasilat və karbohidrogenlərin emalı zamanı istifadə olunan məhsullara tələbatı əks etdirən mühüm göstəricidir. Deməli, neftin kəskin ucuzlaşmasını gözləməyə dəyməz. Belə vəziyyətdə manatı dəstəkləyən digər əsas amil, görünür, idxalın həcminin azalması səbəbindən xarici valyutaya tələbin azalmasıdır. Bu fonda ölkədə inflyasiyanın yavaşlaması qeydə alınır. Bir sıra iqtisadçılar hesab edirlər ki, qiymət artımı tempinin aşağı düşməsi davamlı xarakter daşıya bilər. Bu yavaşlamaya əhəmiyyətli töhfə maantın möhkəmlənməsidir ki, bu da artıq qeyri-ərzaq mallarının davamlı deflyasiyasına səbəb olur. Bununla belə, potensial məzənnə dəyişkənliyinin də mənfi nəticələri ola bilər. Eyni zamanda, bir çox iqtisadçılar hələ ölkədə inflyasiyanın uzunmüddətli azalması üçün amilləri görmürlər. İlk növbədə o baxımdan ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın tarifləri onilliklər ərzində proqnozlaşdırıla bilən və nisbətən azad ticarətlə dəstəklənən qlobal iqtisadiyyatı getdikcə daha aşağı həddə sürükləyir. İri transmilli korporasiyalar, o cümlədən elektron ticarət oyunçuları ötən həftə satış hədəflərini azaldıb, iş yerlərinin ixtisarı ilə bağlı xəbərdarlıq edib və biznes planlarına yenidən baxıblar. “Reuters” agentliyi xəbər verir ki, aparıcı iqtisadiyyatlar, öz növbəsində, məyusedici məlumatlar fonunda artım perspektivlərini aşağıya doğru nəzərdən keçiriblər. Maliyyə bazarları ABŞ və Çinin genişmiqyaslı ticarət müharibəsindən geri çəkiləcəyinə, Donald Trampın başqalarına daha yüksək tariflərin tətbiq edilməsinin qarşısını almaq üçün sövdələşmələrə imza atacağına ümid etsələr də, bunun necə nəticələnəcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyin özü böyük bir təzyiq vasitəsinə çevrilib. İqtisadçılar hesab edirlər ki, ABŞ-ın tarif siyasəti qısa müddətdə dünya üçün ciddi mənfi şok olacaq.
Ramil QULİYEV
