Kamran Əsədov: “Metodoloji baxımdan da dinləmə tapşırıqlarında bir sıra problemlər var”
Azərbaycanda buraxılış imtahanlarında xarici dil üzrə dinləmə tapşırıqları mühüm yer tutur. Bu mərhələdə şagirdlərdən səsləndirilən mətni başa düşmək tələb olunur və bunun üçün xüsusi texniki qurğulardan istifadə edilir. Lakin bir çox abituriyent dinləmə zamanı səsin aydın eşidilmədiyini və bu halln nəticələrə mənfi təsir etdiyini bildirir.
Məsələnin aktuallığı texniki təminatla yanaşı, metodoloji və təşkilati yanaşmaların da təkmilləşdirilməsini gündəmə gətirir.
“… dinləmə tapşırıqları dərslik mövzularına yaxınlaşdırılmalı, suallar şagirdin eşitdiyini təhlil etməsinə əsaslanmalı, çətin və mücərrəd anlayışlardan uzaq durulmalıdır”
Təhsil eksperi Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, Azərbaycanda buraxılış imtahanları çərçivəsində tətbiq olunan dinləmə tapşırıqları, xüsusilə də xarici dil fənni üzrə, şagirdlərin kommunikativ dil bacarıqlarını qiymətləndirmək baxımından müasir tədris standartlarına cavab verən alət kimi nəzərdə tutulub. Lakin bu mərhələnin tətbiqi prosesində texniki təminat, metodoloji uyğunluq və təşkilati planlaşdırma sahələrində müşahidə olunan çatışmazlıqlar nəticələrin obyektivliyini və ümumi qiymətləndirmənin etibarlılığını ciddi şəkildə sual altına alır: “Azərbaycan Respublikasının “Təhsil haqqında” Qanununun 18.1-ci maddəsində qeyd olunur ki, təhsilalanların bilik, bacarıq və vərdişlərinin qiymətləndirilməsi onların təhsil pilləsi üzrə təlim nəticələrinə uyğun aparılmalıdır. Həmin qanunun 26.1-ci maddəsində isə imtahanların təşkili zamanı “bərabər imkanlar” və “ədalət prinsipləri”nin qorunması dövlətin məsuliyyəti kimi vurğulanır. Lakin xarici dil üzrə dinləmə mərhələsində yaranan problemlər göstərir ki, bu prinsiplər praktikada hələ də tam şəkildə təmin olunmur. Buraxılış imtahanlarında dinləmə tapşırıqları zamanı səsin keyfiyyətsiz verilməsi, akustik şəraitin qeyri-adekvat olması, avadanlıqların nasaz və ya köhnəlmiş olması səbəbilə çoxsaylı şagirdlər dinlənilən mətnin məzmununu tam anlamır və nəticədə real bilikləri ölçülmür. 2024-cü ildə keçirilən imtahanlarla bağlı sosial şəbəkələrdə və mediada yayımlanan məlumatlara əsasən, dinləmə mərhələsində iştirak edən şagirdlərin təxminən 23%-i suallara ya heç cavab verməyib, ya da təsadüfi cavablar qeyd edib. Bu isə qiymətləndirmənin keyfiyyətində ciddi narahatlıq doğurur. Həmçinin, bəzi imtahan mərkəzlərində səsin bərabər yayılmadığı, qırıq-qırıq və zəif eşidildiyi, bəzi hallarda isə texniki səbəbdən mətndə pauzaların düşdüyü məlum olub. Müsbət cəhət kimi qeyd etmək lazımdır ki, dinləmə komponentinin ümumiyyətlə tətbiq olunması – şagirdin yalnız yazılı deyil, eyni zamanda dinləmə bacarığını da ölçmək niyyəti – müasir təhsil yanaşmalarına uyğun addımdır. Bu komponent dilin funksional istifadəsinə yönəlir və şagirdin dildə passiv yox, aktiv istifadə qabiliyyətini müəyyənləşdirmək üçün nəzərdə tutulub. Bu istiqamət CEFR (Common European Framework of Reference for Languages) – Avropa Dildə Təlim Ümumi Çərçivə Standartlarına uyğunlaşdırılma baxımından da irəliləyiş hesab edilə bilər. Lakin təcrübə göstərir ki, texniki və təşkilati zəiflik bu müsbət niyyəti puç edir. İmtahanlar keçirilən məktəblərin çoxunda səs sistemi eyni səviyyədə deyil. Səs gücləndiriciləri və ya audio aparatları bəzi məktəblərdə köhnə, bəzilərində isə ümumiyyətlə uyğun deyil. Bu isə qiymətləndirmədə bərabərliyi pozur. Əgər şagirdlərdən biri səsi aydın eşidir, digəri isə səsin keyfiyyətinə görə mətni başa düşmürsə, burada artıq qiymətləndirmə yox, təsadüfi nəticə ilə üzləşirik”.
Ekspert onu da əlavə etdi ki, metodoloji baxımdan da dinləmə tapşırıqlarında bir sıra problemlər var. Səsləndirilən mətnlərin lüğət tərkibi çox zaman dərsliklərdəki mövzu və səviyyədən kənar olur. Aksent, danışıq sürəti və vurğu baxımından mətni izləmək çətinləşir: “Şagirdə mətni yalnız bir dəfə dinləmə imkanı verilməsi də onun psixoloji vəziyyətinə, stresə və diqqət səviyyəsinə görə fərqli nəticələrə səbəb olur. Bu, şagirdin dinləmə bacarığını ölçmək əvəzinə onun streslə mübarizə gücünü yoxlayan mexanizmə çevrilir. Halbuki beynəlxalq təcrübədə, məsələn, IELTS, TOEFL, DELF kimi dil imtahanlarında dinləmə iki dəfə təqdim edilir və suallar dinləmə mərhələsinə paralel olaraq verilir. Bu, şagirdə hər hansı texniki və ya psixoloji səbəbdən yaranan çətinliyi kompensasiya etməyə imkan verir. Təşkilati yanaşmada isə ən böyük boşluq imtahan mərkəzlərinin əvvəlcədən texniki baxışdan keçirilməməsi və personalın dinləmə texnologiyalarının istifadəsində peşəkar hazırlığa malik olmamasıdır. Bu sahədə mərkəzləşdirilmiş texniki yoxlama sistemi qurulmadığı üçün hər il eyni problemlər təkrarlanır. Bəzi hallarda müəllimlər və nəzarətçilər belə audio cihazı necə işə salmağı, səsi necə tənzimləməyi dəqiq bilmədiklərinə görə imtahanın gedişində səsin gec başlaması və ya təkrar verilməsi kimi hallara rast gəlinir. Bu isə normativlərə və qaydalara ziddir və imtahanın nəticəsinə birbaşa təsir edir. Bu problemlərin aradan qaldırılması üçün bir sıra dəyişikliklər zəruridir. Texniki baxımdan hər bir imtahan mərkəzində vahid akustik sistemlər tətbiq olunmalı, portativ və zəif keyfiyyətli dinləmə avadanlıqları mərhələli şəkildə istifadədən çıxarılmalıdır. Səsyazma materiallarının keyfiyyəti və səsləndirmə mətnlərinin fonetik uyğunluğu da mütəxəssislər tərəfindən təsdiq olunmalı, səs effektləri və musiqi fonları ilə yüklənmiş materiallardan imtina edilməlidir. Eyni zamanda, şagirdə ən azı iki dəfə dinləmə imkanı verilməsi praktikası tətbiq olunmalıdır ki, bu, həm obyektivliyi, həm də psixoloji rahatlığı təmin etsin. Metodoloji yanaşmada isə dinləmə tapşırıqları dərslik mövzularına yaxınlaşdırılmalı, suallar şagirdin eşitdiyini təhlil etməsinə əsaslanmalı, çətin və mücərrəd anlayışlardan uzaq durulmalıdır. Müəllimlərin təlimlərində dinləmə bacarığına hazırlıq metodikası genişləndirilməli, sinifdə audio resurslardan istifadə standart hala çevrilməlidir. Təşkilati baxımdan isə imtahan mərkəzlərində audio sınaqlar, texniki yoxlamalar və imtahan personalının təlimi əvvəlcədən həyata keçirilməlidir. Bu dəyişikliklər tətbiq edildiyi təqdirdə dinləmə tapşırıqları funksional qiymətləndirmə alətinə çevriləcək və artıq texniki problem və metodoloji uyğunsuzluq səbəbindən şagirdlərin gələcəyi risq altına düşməyəcək. Əgər bu sahəyə yalnız formal mexanizm kimi yanaşılarsa, dinləmə mərhələsi təhsilin keyfiyyətini artırmaq əvəzinə, etimadı sarsıdan, nəticəni təsadüfi edən bir mərhələyə çevriləcək. Məqsəd isə sadəcə dinləmə yox, anlamaq və ədalətlə qiymətləndirmək olmalıdır”.
Günel CƏLİLOVA
