Ekoloqlar onilliklərdir qlobal iqlim dəyişikliyindən danışırlar. Bu, orta illik temperaturun artmasına, buzlaqların əriməsinə və dəniz səviyyəsinin qalxmasına səbəb olub. Qlobal istiləşmə kimi bir fenomenin nəticələrinə populyasiyaların azalması, bəzi heyvan növlərinin nəsli kəsilməsi və hətta insanların ölümü də daxil ola bilər.
Dünya alimlərinin proqnozlaşdırdığı ssenariləridən belə bəlli olur ki, qlobal istiləşmə indiki templə davam edərsə, Avropada 2080-ci ilə qədər arı növlərinin, demək olar ki, 80%-nin yayılma sahəsi üçdə bir həcmdə azaldıla bilər. Elm adamları bunu digər məsələlərlə yanaşı, qlobal istiləşmə ilə əlaqələndirirlər. Hesablamalar göstərir ki, tədqiq edilmiş və hazırda nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşməyən arı növlərinin təxminən 38-76%-i 2080-ci ilə qədər mövcud ərazilərinin ən azı üçdə birini itirəcək. Bu, bəzi tozlandırıcı növləri, o cümlədən "Bombus alpinus", "Bombus flavidus" və "Bombus pyrrhopygus" elmi adları olan bitkiləri nəsli kəsilmək həddinə çatdıracaq və onların diapazonu 90%-dən çox azalacaq. Alimlər iqlim dəyişikliyi baş verdikdə Avropanın ən çox yayılmış arı növlərinin populyasiyalarında dəyişiklikləri proqnozlaşdıran maşın öyrənmə sistemindən istifadə ediblər. Tədqiqatçılar Avropanın ən çox yayılmış 46 növünün yaşayış sahəsinin orta temperaturun dəyişməsi ilə necə dəyişdiyinə dair məlumatları müqayisə ediblər. İşin müəllifləri belə nəticəyə gəliblər ki, antropogen istixana qazları emissiyalarının əhəmiyyətli dərəcədə azalması ilə belə, 2061-2080-ci ilə qədər "ən az narahatlıq" siyahısında olan arı növlərinin 32% -i həyat üçün uyğun olan ərazilərin ən azı 30% -ni itirəcək. Hələ 2022-ci ilin sonunda "PLOS Biology" elmi jurnalı da bunlar fonunda məyusedici proqnozla məqalə dərc etdi .12 ölkədən olan alimlərin, təbiəti mühafizəçilərin və siyasətçilərin iştirak etdiyi araşdırmada Antarktidadakı heyvanların 97%-nin 2100-cü ilə qədər ölə biləcəyi bildirilib. Alimlər izah ediblər ki, bəşəriyyət istixana effektinə səbəb olan və Yer kürəsini lazım olduğundan daha çox isidən istixana qazları emissiyalarını məhdudlaşdıra bilməsə, belə bir ssenari reallığa çevrilə bilər. Bu, qlobal istiləşmənin daha bir ciddi fəsadıdır. Əsərin müəllifləri vəziyyətin inkişafı üçün üç mümkün variant təqdim etdilər. Ən əlverişli şəraitdə Antarktida faunasının 37%-nin öləcəyi təxmin edilir. Elmi məqalə qeyd edir ki, mövcud mühafizə səyləri kifayət deyil. Ona görə də əsas proqnoz 65%-dir. Bu, buz kütləsinin sürətlə azalması, Adelie pinqvinləri və imperator pinqvinləri kimi bir neçə növ dəniz quşunun məhvi deməkdir.
Hollandiyanın Qroningen Universitetinin zooloqlarının "Current Biology" jurnalında dərc olunan araşdırmasında isə bildirilir ki, qlobal istiləşmə quşları qatillərə çevirir. Onların fikrincə, Yer kürəsində artan temperatur quşlar arasında rəqabəti artırır, onları zorakılığa sövq edir. Yuvalar və qida mənbələri ilə bağlı münaqişələr zamanı quşlar digərlərini öldürməyə daha çox meylli olur. Bu, milçək ovçuları adlanan pied quşlarının populyasiyasının əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına və hətta onların tamamilə yox olmasına səbəb ola bilər. Alimlər qeyd edirlər ki, qlobal istiləşmə səbəbilə pied milçək ovçuları Avropaya bir qədər tez qayıtmağa başlayıblar ki, bu da onların çoxalma mövsümünün qızğın vaxtında digər quşlarla daha çox münaqişə etməsinə səbəb olur. Tədqiqatın göstərdiyi kimi, hər onuncu erkək quş bu "yuva müharibəsi" nəticəsində digərlərinin qurbanına çevrilir. Digər fakt budur ki, iqlim dəyişikliyi fəsillərin erkən dəyişməsinə səbəb olub, ona görə də bəzi məməlilərin qar əridikdən sonra dərisinin rəngini ağdan qəhvəyiyə uyğunlaşdırmağa və dəyişməyə vaxtı yoxdur. "Scientific Reports" jurnalında dərc olunan məqalədə deyilir ki, ağ rənglərinə görə bəzi heyvanlar yerdə daha çox görünür, buna görə də onların tülkü, canavar və digər yırtıcıların qurbanı olmaq ehtimalı daha yüksəkdir . Alimlər bunu maketlər üzərində apardıqları təcrübə nəticəsində təsdiqləyiblər. Müəlliflər bildirirlər ki, kamuflyaj yırtıcılar tərəfindən aşkarlanmaqda mühüm amildir. Onlar həmçinin qeyd ediblər ki, heyvanların təbii şəraitə uyğunlaşma prosesi minlərlə il çəkib və indi bir neçə onilliklər ərzində bunu dəyişməyə onların vaxtı yoxdur. Böyük Britaniyanın Qərbi Ontario Universitetinin alimləri qlobal istiləşmənin növbəti əsrdə 1 milyard insanın ölümünə səbəb ola biləcəyini bildiriblər . Hesablamalar qalıq yanacaqların yandırılması nəticəsində hər 1000 istixana emissiyasının bir vaxtından əvvəl ölümə səbəb olacağı təxminlərinə əsaslanır. Üstəlik, Vaşinqton Universitetinin tədqiqatçılarının son proqnozuna görə, 2200-cü ilə qədər dünya əhalisinin sayı 10,4 milyard nəfərə çatacaq. Beləliklə, növbəti əsrdə iqlim dəyişikliyi ilə bağlı itkilər o dövrdə insan əhalisinin təxminən 10%-ni təşkil edəcək. Alimlər qeyd edirlər ki, enerjiyə qənaəti yaxşılaşdırmaq və enerji səmərəliliyini artırmaqla dəhşətli nəticələrin qarşısını almaq olar. Onlar bioyanacaq və bərpa olunan enerji mənbələrinə tədricən keçiddə israr edirlər. Həmçinin, bir çox mütəxəssis həddindən artıq istilərin yalnız yaxın illərdə sürət qazanacağı ilə razılaşır . Bu ona gətirib çıxara bilər ki, İspaniyanın paytaxtı Madridin iqlimi 2050-ci ildə Şimali Afrikanın Mərakeş şəhərinə bənzəyəcək, London, Barselona, Stokholm isə Budapeşt səviyyəsinə qədər istiləşəcək.
Samirə SƏFƏROVA
