Azərbaycanın region ölkələri ilə münasibətlərini yeni səviyyəyə yüksəltməsi, burada yeni əməkdaşlıq formatlarının əsasını qoyması Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin gedişinə də artıq əsaslı surətdə təsir göstərməkdədir. Artıq kifayət qədər aydın görünür ki, rəsmi Bakının Dağlıq Qarabağ məsələsi ilə bağlı apardığı uzunmüddətli siyasət uğurlu nəticələr verir.
Bu fonda ekspertlər açıq mətnlə vurğulayır ki, Ermənistan növbəti ilə Qarabağ mövzusunda uduzmuş bir şəkildə daxil olacaq. Çünki Azərbaycan siyasəti və diplomatiyası sözün əsl mənasında hücumdadır və bu da Qarabağ məsələsinə təsirsiz ötüşmür. Elə bu fonda İrəvanın növbəti ildə Bakının təzyiqlərinə tab gətirə bilməyəcəyini dəqiqliklə söyləmək mümkündür.
Xatırladaq ki, Milli Olimpiya Komitəsində 2018-ci ilin idman yekunlarına həsr olunan mərasimdə çıxışı zamanı Prezident İlham Əliyev də artıq Qarabağ konfliktinin həllində əlverişli bir şəraitin yarandığını diqqətə çatdırıb: “Hesab edirəm ki, bu gün Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün daha əlverişli vəziyyət yaranıb. Bir çox amillər bunu deməyə əsas verir. İlk növbədə, bizim artan gücümüz, potensialımız, iqtisadi, hərbi, siyasi gücümüz, beynəlxalq mövqelərimiz bunu deməyə əsas verir. Biz bu istiqamətdə öz ardıcıl siyasətimizi davam etdirəcəyik“. Rusiyanın “regnum.ru“ portalı isə yazır ki, əslində, Bakı öz uğurlu gedişləri ilə belə bir şəratin yaranmasını təmin edə bilib. Portal Bakının geoiqtisadi, geosiyasi müstəvidə kifayət qədər düşünülmüş addımlar atdığını, xüsusən də Rusiya ilə münasibətlərini möhkəmləndirməsini diqqətə çatdıraraq yazır: “Rusiya XİN başçısı Sergey Lavrov Qara dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (QİƏT) Xarici İşlər Nazirləri Şurasının işinə qatılmaq üçün Bakıya səfər edib. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Lavrovu qəbul edib. Tərəflər birinci növbədə ikitərəfli əməkdaşlıq məsələlərini müzakirə edib, 2019-cu ilin birgə işlərindən danışıb, yola salınan ildə görülən işləri incələyiblər.
Söhbətləşməyə nəsə var idi. İki ölkə arasındakı münasibətlər artıq sistemli şəkildə genişlənir, əməkdaşlığın, demək olar, bütün sahələrinə – siyasi, iqtisadi, hərbi-texniki və humanitar – toxunmaqla tutumlu xarakter alır. Bununla yanaşı, Rusiya və Azərbaycan liderləri Putin və Əliyev arasında inamın gərəkli səviyyəsi qurulub ki, bu da mövcud ziddiyyətləri ikitərəfli dialoq əsasında, düzdür, daha çox qapalı rejimdə həll etməyə imkan verir. Bu o haldır ki, Cənubi Qafqaz geopolitik burulğanlıq bölgəsinə aiddir, ABŞ-ın qonşu İrana qarşı sanksiya siyasətinin sərtləşdiyi şəraitdə isə durumun qarışmasına gerçək təhlükələr var.
Və budur, dərhal paradoks: KTMT və Avrasiya İqtisadi İtifaqının üzvü olan Ermənistan yaşanılan “inqilabi” sarsıntılar üzündən bölgəsəl təhlükəsizliyin sistemyaradıcı meydançası rolunda çıxış etməyi tərgidir, ya da özü imtina edir. Bakı və Ankara deyil, Moskva və Bakının tərəfdaşlıq münasibətlərinin alyansın başlanğıcı və davamı olduğu Moskva-Bakı-Ankara üçbucağı obyektivcəsinə nişanlanıb. Eyni şey başqa bir üçbucağa da aiddir – Moskva-Bakı-Tehran. Bu böyük mənzərənin panoraması Moskva-Tehran-Ankara üçbucağı xatırladılmadan yarımçıq olardı – bu çərçivədə Suriya və qismən İraq böhranının tənzimlənməsi məsələləri çözülür. Yəni bu bir faktdır ki, Moskva və Bakı qurulan transbölgə təhlükəsizlik və qarşılıqlı iqtisadi fəaliyyət sisteminin bir hissəsinə çevrilir, başqa bir hissəsi Yaxın Şərqə söykənir. Qaldı Cənubi Qafqaza, məhz Moskva və Bakı potensialca Gürcüstan və Ermənistanda bir çox hadisələrin gedişatını öncədən müəyyən etməyə qabildir. Axı, məsələn, bu gün məhz Azərbaycanda dayanıqlı dövlət idarəçiliyi sistemi biçimlənib.
Cənubi Qafqazdakı geopolitik durumda bu dəyişiklikləri birinci biz deyil, İrəvanda Nikol Paşinyanın hakimiyyətə gəlişinin “bölgədə Gürcüstanda irəliləyiş planında ilişən demokratikləşmə prosesinə təkan vermək üçün” nəzərdə tutulduğunu hesab edən Qərb ekspertləri qeyd edib. Amma etiraf da edirlər ki, “Qərb Ermənistanın demokratik mayakını yandırmağa gecikib”.
Tiflis və İrəvan hələ də struktur dəyişiklikləri yolundadır, amma Avropa Birliyinin daxili problemlərinin kəlləçarxa vurduğu bir durumda Gürcüstan və Ermənistan siyasi çaşqınlıq durumuna düşüb. Bunlara yeni yanaşma hazırlamaq üçün intellektual həmlə etmək, durumu incələmək gərəkdir – bunun üçün uyğun kadrlar və tarixi dönəm lazımdır. Bununla yanaşı, Tiflis və İrəvanın göstərilən demokratik dəyişiklikləri Cənubi Qafqazın “geopolitik sazişçiləri”nə gözlənilən yardımı etməkdən məhrum olan amerikalıların mövqeyinin zəiflədiyi Böyük Yaxın Şərqdəki ölkələrin hərəkət izinə sığışmır. Bölgə münaqişələrilə bağlı daha bir önəmli məqamı göstərək. O da qeyd edilməlidir ki, Qafqazdakı separatçılardan– Abxaziya, Cənubi Osetiya və Dağlıq Qarabağda yalnız Xankəndi köhnəlmiş qeyri-müəyyənliyin həllini gözləməklə donub qalıb.
Maraqlıdır ki, Əliyev Milli Olimpiya Komitəsindəki mərasimdə çıxış edərkən “bu gün Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tənzimlənməsi üçün daha əlverişli durum yaranıb”- fikrini səsləndirib. O, respublikanın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsinə işarə edərək, Rusiya ilə strateji tərəfdaşlıq amilini qabardıb. Lavrov da incə hərəkət edib. O, Azərbaycan prezidentilə görüşdə salamlaşarkən bildirib: “Biz Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tənzimlənməsi üçün Bakı və İrəvan arasında birbaşa dialoqa yardım etmək istəyirik. Mən bilirəm ki, Sizin Ermənistan baş naziri vəzifəsini icra edənlə, həmkarım və dostum Elmar Məmmədyarovun Ermənistan xarici işlər naziri vəszifəsini icra edən Zöhrab Mnatsakanyanla təmaslarınız olub. İstəyirik ki, bu tənzimləmə ədalətli və hər iki tərəfə məqbul əsasda baş tutsun. Rusiya öz milli keyfiyyətində və “üçlüyün” – Rusiya, ABŞ, Fransa – iştirakçısı, ATƏT Minsk Qrupunun həmsədri kimi belə anlaşmaların əldə edilməsinə şərait yaratmaq üçün hər şeyi edəcək”.
Doğrudan da, yola salınan ildə Azərbaycan və Ermənistan XİN başçılarının üç görüşü baş tutub, onlar danışıqlar masası arxasında ümumilikdə 10 saata yaxın vaxt keçiriblər. Düzdür, söhbətin məhz nədən getdiyindən yalnız dar bir çevrə agahdır, amma aydındır ki, münaqişə edən tərəflər nəsə konkret bir şeyi müzakirə edirlər. Məmmədyarov və Mnatsakanyanın Milanda ATƏT-ə üzv ölkələrin XİN başçılarının sammitində zamanca son görüşündən sonra isə Rusiya XİN rəsmi təmsilçisi Mariya Zaxarova qeyd edib: “Burada heç bir rəsmi bəyanat gərək deyil, çünki sözügedən sənədlərin qəbulundan və sözügedən təmaslardan sonra aydındır ki, dialoq var, aparılır”. O, Minsk Qrupu həmsədr ölkələrinin Milan bəyanatındakı çağırışı şərh edərək “Dağlıq Qarabağ münaqişəsi tərəflərini iki ölkənin əhalisini barışığa hazırlamaq üçün konkret tədbirlər görməyə” çağırıb. Belə çıxır ki, münaqişənin tənzimlənməsi üçün ehtimal edilən, hər halda müəyyən güzəştli əsaslarda qurulmuş sazişin hazır layihəsi danışıqlar masasının üzərində yatır. Əks halda “əhalini barışığa hazırlamaq”çağırışı məntiqsiz görünür. Qeyd etmək önəmlidir ki, Əliyev və Paşinyan arasında “ayaqüstü dialoq”da məhz Moskva vasitəçi kimi çıxış edib, MDB-nin Sankt-Peterburq sammitində bu dialoq davam etdirilib. İndi Rusiyaya mühüm metodoloji səhv buraxmaq olmaz”. Portal bunlarla yanaşı yazır ki, Moskva Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçəivəsində həllinə indi daha çox maraq göstərir.
Bununla yanaşı, diqqət həm də ona yönəlir ki, Paşinyanın sığınmaq istədiyi Qərb ölkələri də Qarabağ məsələsində birmənalı şəkildə Azərbaycanın mövqeyini dəstəkləyir. Bunu Avropa Parlamentinin qəbul etdiyi “Xarici fəaliyyət və təhlükəsizlik siyasəti” üzrə qətnamə də təsdiq edir. Xatırladaq ki, Avropa Parlamentinin xarici əlaqələr komitəsinin sədri, Avropa Xalq Partiyasının Almaniyadan olan deputatı Devid MakAlisterin müəllifi olduğu qətnamədə Avropa İttifaqı və ona üzv olan dövlətlərin regional münaqişələrə ikili standartlarla yanaşmasını qadağan edən maddələr yer alıb. Qətnamədə Avropa İttifaqının Şərq Tərəfdaşlığı ölkələrindəki dondurulmuş münaqişələrə vahid mövqedən yanaşma tələb olunur. O da mühüm faktdır ki, xarici fəaliyyət və təhlükəsizlik siyasətinə dair yekun qətnamənin müzakirəsi zamanı erməni lobbisinin təsiri altında olan bəzi deputatların cəhdləri nəticəsiz qalıb. Onlar qətnaməyə xalqların öz müqəddəratını təyin etməsi ilə bağlı maddənin daxil edilməsini təklif etsələr də, bu təklif böyük səs çoxluğu ilə rədd edilib. Qeyd edək ki, sözügedən yekun qətnamə Avropa İttifaqının xarici siyasət istiqamətlərini müəyyən edən əsas sənəddir.
Sənəd Avropa İttifaqının öz tərəfdaşlarının suverenliyini, müstəqilliyini və ərazi bütövlüyünü dəstəklədiyini bir daha təsdiq edir, bütün dondurulmuş münaqişələrin beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında tənzimlənməsini nəzərdə tutur. Xatırladaq ki, ötən ilin “Şərq tərəfdaşlığı” sammitində də Avropa tərəfindən eyni mövqe sərgilənib. Avropa birmənalı və yekun olaraq ərazi bütövlüyünün və beynəlxalq sərhədlərin toxunulmazlığının dəstəklənməsi məsələsində artıq ikili mövqe nümayiş etdirmir. Avropa İttifaqının “Şərq tərəfdaşlığı” sammitinin bəyannaməsində, Avroparlamentin iki doktrina qüvvəli bəyannaməsi və Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında ikitərəfli sənəddə ifadə olunmuş bu cür aşkar mövqeyi faktiki olaraq erməni lobbi təşkilatlarının Brüsseldəki bir vaxtlar güclü və nəticə verən fəaliyyətini heçə endirib. Bunu erməni mətbuatı da etiraf edir. Belə ki, “1in.am” portalı 17 noyabr tarixli məqaləsində birbaşa olaraq göstərir ki, “Ermənistanın Avropa dostları” (EuFoA) adlanan əsas lobbi təşkilatında ciddi böhran yaşanır. Bu və Avropa İttifaqında akkreditasiya olunmuş iki digər erməni lobbi təşkilatının uğurlarının olmamasını maliyyə və kadr çatışmazlığı ilə izah etməyə çalışır. Son sənədlərdə əksini tapmış müddəalar Bakının xarici siyasi strategiyasının qələbəsidir. ABŞ-ın da Qarabağ məsələsində Azərbaycanın mövqeyini dəstəkləməsi həm Qərb, həm də Rusiya cəbhəsində İrəvanın Bakı tərəfindən tam məğlubityyətə uğradıldığını göstərir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
