Ta­rix­də iz bu­ra­xan­lar: Ma­hat­ma Qan­di

Ma­hat­ma Qan­di 2 ok­tyabr 1869-cu il­də Por­ban­dar­da bir hind­li ai­lə­sin­də ana­dan olub. Ata­sı Ka­ra­man­çand Qan­di Por­ban­da­rın baş və­zi­ri, ana­sı Put­li­bay­sa Pro­na­mi Va­iş­na­va məz­hə­bin­dən olan bir hind­li idi. Din­dar olan ana­sı­nın ya­nın­da ke­çir­di­yi uşaq­lıq il­lə­rin­də Qan­di can­lı­la­ra zə­rər ver­mə­mək, mə­nə­vi tə­miz­lik üçün oruc tut­maq, müx­tə­lif di­ni inanc­lar­dan olan­lar ara­sın­da qar­şı­lıq­lı to­le­rant­lıq ki­mi vər­diş­lə­rə yi­yə­lə­nib.

Ma­hat­ma Qan­di gənc­lik il­lə­rin­də Por­ban­dar­da or­ta sə­viy­yə­li bir şa­gird olub. Bhav­na­qar­da yer­lə­şən Sa­mal­das kol­le­ci­nin qə­bul im­ta­han­la­rın­dan çə­tin­lik­lə ke­çib. Ai­lə­si və­kil ol­ma­sı­nı is­tə­di­yi­nə gö­rə o, kol­lec­də xoş­bəxt ol­ma­yıb. 4 sen­tyabr 1888-ci il­də, 18 ya­şın­da ikən Qan­di və­kil ol­maq üçün Lon­don Uni­ver­si­tet Kol­le­ci­nə qə­bul olu­nub. Lon­don­da ya­şa­dı­ğı müd­dət ər­zin­də hind­li qa­nun­la­rı­na əməl edə­cə­yi ilə bağ­lı Cay­nizm din xa­di­mi Bec­har­ji­nin qar­şı­sın­da ana­sı­na ver­di­yi sö­zün tə­si­rin­də qa­lıb. Qan­di yal­nız ana­sı­nın is­tə­yi ilə qi­da­lan­ma haq­qın­da ya­zı­lar oxu­ya­raq bu möv­zu­da­kı fəl­sə­fə­ni mə­nim­sə­yib.

Di­ni möv­zu­la­ra xü­su­si ma­raq gös­tə­rən Ma­hat­ma Qan­di Hin­du­izm, Xris­ti­an­lıq, İs­lam, Bud­dizm və di­gər din­lə­rin di­ni ki­tab­la­rı haq­qın­da ya­zı­lan əsər­lə­ri oxu­yub. İn­gil­tə­rə və­kil­lər pa­la­ta­sı­na gir­dik­dən son­ra Hin­dis­ta­na qa­yı­dıb, am­ma Mum­bay­da və­kil­lik edər­kən o qə­dər də uğur qa­za­na bil­mə­yə­rək Rac­ko­ta ge­ri dö­nüb. Be­lə və­ziy­yət­də olar­kən 1893-cü il­də Bö­yük Bri­ta­ni­ya­nın tər­kib his­sə­si olan Cə­nu­bi Af­ri­ka­nın Na­tal əya­lə­tin­də yer­lə­şən bir Hin­dis­tan fir­ma­sı­nın tək­lif et­di­yi bir il­lik işi qə­bul edib.

Bu­ra­da qar­şı­laş­dı­ğı irq­çi­li­yə və haq­sız­lı­ğa şəx­sən şa­hid olub və xal­qı­nın Bö­yük Bri­ta­ni­ya­da­kı ye­ri ilə özü­nün bu cə­miy­yət için­də­ki ye­ri­ni sor­ğu­la­ma­ğa baş­la­yıb. Qan­di hind­li­lə­rin söz ver­mək haq­qı­nın qar­şı­sı­nı alan bir qa­nu­na on­la­rın qar­şı çıx­ma­sı­na kö­mək et­mək üçün bu­ra­da qal­ma müd­də­ti­ni ar­tı­rıb. Qa­nu­nun qüv­və­yə min­mə­si­nin qar­şı­sı­nı ala bil­mə­sə də, təb­li­ğa­tı Cə­nu­bi Af­ri­ka­da hind­li­lə­rin qar­şı­laş­dı­ğı prob­lem­lə­rə diq­qət çək­mək ba­xı­mın­dan uğur­lu olub. 1894-cü il­də Na­tal Hind kon­qre­si­ni qu­rub və bu təş­ki­lat­dan is­ti­fa­də edə­rək Cə­nu­bi Af­ri­ka­da olan hind­li­lə­ri or­taq bir si­ya­si gü­cün ət­ra­fın­da top­la­ya bi­lib.

1915-ci il­də Ma­hat­ma Qan­di Cə­nu­bi Af­ri­ka­dan Hin­dis­ta­na qa­yı­dıb. Hin­dis­tan Mil­li Kon­qre­si­nin yı­ğın­caq­la­rın­da çı­xış­lar edib. Qan­di Kon­qres par­ti­ya­sı­nın önəm­li li­der­lə­rin­dən olan Qo­pal Kriş­na Qok­ha­le tə­rə­fin­dən si­ya­sət və di­gər prob­lem­lər haq­qın­da ma­raq­lan­ma­ğa təş­viq edi­lib.

Ma­hat­ma Qan­di ilk önəm­li uğur­la­rı­nı 1918-ci il­də Çam­pa­ran qa­rı­şıq­lı­ğı və Kxe­da döv­rün­də qa­za­nıb. O za­man ço­xu bri­ta­ni­ya­lı olan tor­paq sa­hib­lə­ri­nin təz­yi­qi al­tın­da ya­şa­yan kənd­li­lər həd­din­dən ar­tıq yox­sul­luq için­də idi. Qıt­lıq ol­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, Bö­yük Bri­ta­ni­ya get­dik­cə ar­tan ye­ni ver­gi­lər tət­biq et­mək­də ma­raq­lı idi. Kxe­da böl­gə­sin­də də və­ziy­yət ey­ni idi. Qan­di uzun müd­dət onu dəs­tək­lə­yən­lə­rə bu­ra­da ye­ni bir və­ziy­yət ya­ra­dır. O, kənd­li­lə­rin eti­ba­rı­nı qa­za­na­raq kənd­lər­də mək­təb və xəs­tə­xa­na­la­rın qu­rul­ma­sı­na ön­cül­lük edir. Kənd baş­çı­la­rı­nı qeyd olu­nan prob­lem­lə­ri həll et­mək üçün cə­sa­rət­lən­di­rir.

Po­li­sin Qan­di­ni qa­rı­şıq­lıq çı­xart­ma­sı sə­bə­bi­lə tu­tub həbs et­mə­si cid­di əks-sə­da ya­ra­dır. Yüz min­lər­lə in­san həbs­xa­na, po­lis böl­mə­si və məh­kə­mə­lə­rin önü­nə axı­şa­raq Qan­di­nin azad olun­ma­sı üçün si­ya­si ak­si­ya ke­çi­rir. Məh­kə­mə is­tək­siz ol­sa da, Qan­di­ni bu­rax­ma­ğa məc­bur olur. Qan­di tor­paq sa­hib­lə­ri­nə qar­şı eti­raz və tə­til­lər təş­kil edir. Nə­ti­cə­də, Bö­yük Bri­ta­ni­ya hö­ku­mə­ti­nin is­ti­qa­mət­lən­dir­mə­si ilə tor­paq sa­hib­lə­ri böl­gə­nin yox­sul kənd­li­lə­ri­nə da­ha çox kö­mək et­mə­yə baş­la­yır və qıt­lıq bi­tə­nə qə­dər ver­gi­lə­rin ləğv olun­ma­sı­na da­ir mü­qa­vi­lə bağ­la­yır­lar. Bu da­nı­şıq­lar­dan son­ra ver­gi­lər tə­xi­rə sa­lı­nır və tu­tu­lan­lar bu­ra­xı­lır. Nə­ti­cə­də Qan­di­nin şöh­rə­ti bü­tün öl­kə­yə ya­yı­lır.

Ma­hat­ma Qan­di 1921-ci il­də Hin­dis­tan Mil­li Kon­qre­sin­də ic­rae­di­ci sə­la­hiy­yət­lə­rə sa­hib olub. Onun li­der­li­yin­də Kon­qres məq­sə­di Sva­rac olan ye­ni bir sı­ra ko­mi­tə­lər qu­ru­la­raq par­ti­ya eli­tar bir qu­rum­dan xalq küt­lə­lə­ri­nin ma­ra­ğı­nı çə­kən bir təş­ki­la­ta çev­ri­lir.

Qan­di həbs­də ol­du­ğu müd­dət ər­zin­də onun bir­ləş­di­ri­ci şəx­siy­yə­tin­dən fay­da­la­na bil­mə­yən Hin­dis­tan Mil­li Kon­qre­si iki­yə bö­lü­nür. Bun­lar­dan bi­ri par­ti­ya­nın seç­ki­lə­rə qa­tıl­ma­lı ol­du­ğu dü­şün­cə­si­ni mü­da­fiə edən Çit­ta Ran­can Daş və Mo­ti­lal Neh­ri tə­rə­fin­dən ida­rə olu­nur­du. Di­gər qrup isə seç­ki­lər­də iş­ti­ra­ka qar­şı çı­xır­dı. Bun­dan baş­qa, hind­li və mü­səl­man­lar ara­sın­da­kı bir­lik də par­ça­lan­ma­ğa baş­la­mış­dı. Qan­di bu fərq­li­lik­lə­ri ara­dan qal­dır­maq üçün 1924-cü ilin pa­yı­zın­da üç ay­lıq oruc ki­mi me­tod­lar­dan is­ti­fa­də et­sə də, o qə­dər də uğur qa­za­na bil­mir. Nə­ti­cə­də, bir müd­dət göz­lər­dən uzaq­da qa­lır.

Qan­di­nin ye­ni­dən önə çıx­ma­sı 1928-ci il­də olub. Bu ta­rix­dən bir il əv­vəl in­gi­lis hö­ku­mə­ti böl­gə­yə ara­la­rın­da bir hind­li­nin də ol­ma­dı­ğı, Ser Con Si­mo­nun rəh­bər­li­yin­də­ki kons­ti­tu­si­ya is­la­hat ko­mis­si­ya­sı­nı tə­yin et­miş­di. 1928-ci ilin de­kabr ayın­da Qan­di Kəl­kə­tə kon­qre­sin­də in­gi­lis hö­ku­mə­tin­dən Hin­dis­ta­na Mil­lət­lər Bir­li­yi­nin tər­ki­bin­də ol­maq­la ida­rə haq­qı­nın ve­ril­mə­si­ni, ya da bu də­fə məq­sə­di tam müs­tə­qil­lik olan ye­ni bir əmək­daş­lıq et­mə­mə hə­rə­ka­tı ilə qar­şı­la­şa­caq­la­rı­nı bil­di­rən bir qə­ra­rın qə­bul edil­mə­si­ni tə­min edir. Qan­di Hin­dis­ta­na dər­hal müs­tə­qil­lik ve­ril­mə­si­ni is­tə­yən Sub­has Çan­dra Bo­se ilə Cə­va­hir­ləl Neh­ru ki­mi gənc­lə­rin dü­şün­cə­lə­ri­ni mü­la­yim­ləş­dir­mək­lə ya­na­şı, öz dü­şün­cə­lə­ri­ni də də­yi­şə­rək bu tə­lə­bin iki il əvə­zi­nə bir il göz­lə­dil­mə­si­nə ra­zı olur. Bö­yük Bri­ta­ni­ya bu­nu ca­vab­sız qo­yur. 31 de­kabr 1929-cu il­də La­hor­da Hin­dis­tan Bay­ra­ğı dal­ğa­la­nır­dı. 1930-cu il yan­var ayı­nın 26-sı La­hor­da top­la­nan Hin­dis­tan Mil­li Kon­qre­si tə­rə­fin­dən Müs­tə­qil­lik gü­nü ki­mi qeyd olun­du. Hə­min gün hind­li­lə­rin bü­tün təş­ki­lat­la­rı tə­rə­fin­dən qeyd olu­nub.

Lord Edu­ard İr­vin tə­rə­fin­dən təm­sil olu­nan hö­ku­mət Qan­di ilə gö­rüş­mə­yi qə­ra­ra alır. 1931-ci il­də Qan­di-İr­vin ak­tı im­za­la­nır. Bö­yük Bri­ta­ni­ya hö­ku­mə­ti dinc eti­raz hə­rə­ka­tı­nın

da­yan­dı­rıl­ma­sı­na qar­şı­lıq ola­raq bü­tün si­ya­si məh­bus­la­rı azad et­mə­yə ra­zı olur. Bun­dan baş­qa, Qan­di Hin­dis­tan Mil­li Kon­qre­si­nin ye­ga­nə nü­ma­yən­də­si ola­raq Lon­don­da ke­çi­ri­lə­cək də­yir­mi ma­sa kon­fran­sı­na də­vət olu­nur. İda­rəe­di­ci gü­cün də­yiş­di­ril­mə­sin­dən çox hind­li şah­za­də­lər və et­nik az­lıq­lar mə­sə­lə­lə­ri­nə to­xu­nan Qan­di­nin bu hə­rə­kə­ti mil­liy­yət­çi­lər tə­rə­fin­dən mə­yus­luq­la qar­şı­la­nır. Bun­dan baş­qa, Lord İr­vi­nin xə­lə­fi olan Lord Vel­linq­ton mil­liy­yət­çi­lə­rin qar­şı­sı­nı al­maq üçün ye­ni bir üsu­la baş vu­rur. Qan­di ye­ni­dən həbs olu­nur. Hö­ku­mət onu tə­rəf­daş­la­rın­dan təc­rid edib nü­fu­zu­nu qır­ma­ğa ça­lış­sa da, uğur qa­za­na bil­mir. Kon­qre­sin Lak­nou ic­la­sın­da və Neh­ru­nun rəh­bər­li­yin­də Qan­di ye­ni­dən baş­çı olur.      

1939-cu il­də na­sist Al­ma­ni­ya­sı Pol­şa­ya hü­cum et­dik­dən son­ra İkin­ci dün­ya mü­ha­ri­bə­si baş­la­yır. Əv­vəl­cə Qan­di Bö­yük Bri­ta­ni­ya­nın səy­lə­ri­lə özü­nə şid­dət eh­ti­va et­mə­yən mə­nə­vi dəs­tək ve­ril­mə­si dü­şün­cə­si­nin tə­rə­fi­ni sax­la­yır. Bu­na bax­ma­ya­raq, kon­qres li­der­lə­ri xal­qın nü­ma­yən­də­lə­ri­nə məs­lə­hət et­mə­dən Hin­dis­ta­nın bir­tə­rəf­li şə­kil­də mü­ha­ri­bə­yə cəlb olun­ma­sın­dan na­ra­hat ol­muş­du. Bü­tün kon­qres üzv­lə­ri top­lu şə­kil­də is­te­fa et­mək yo­lu­nu se­çir. Uzun müd­dət dü­şün­dük­dən son­ra Qan­di gö­rü­nüş­də de­mok­ra­ti­ya uğ­run­da baş ve­rən bu mü­ha­ri­bə­yə Hin­dis­ta­na de­mok­ra­ti­ya ve­ril­mə­si rədd olu­nar­kən qa­tıl­ma­ya­ca­ğı­nı elan edir. Mü­ha­ri­bə da­vam et­dik­cə Qan­di azad­lıq üçün səy­lə­ri­ni da­ha da ar­tı­rır və ha­zır­la­dı­ğı ça­ğı­rış­la Bö­yük Bri­ta­ni­ya­nın Hin­dis­ta­nı tərk et­mə­si­ni is­tə­yir. Bu, Qan­di və Kon­qres par­ti­ya­sı­nın Bö­yük Bri­ta­ni­ya­nın Hin­dis­ta­nı tərk et­mə­si üçün hə­ya­ta ke­çir­di­yi ən önəm­li bir qə­rar idi. Fə­qət həm Bö­yük Bri­ta­ni­ya tə­rəf­da­rı, həm də əleyh­da­rı olan qrup­lar və Kon­qres par­ti­ya­sı üzv­lə­ri­nin bir qis­mi Qan­di­ni tən­qid edir. Bə­zi­lə­ri Bö­yük Bri­ta­ni­ya­nın ağır vaxt­la­rın­da ona qar­şı çıx­ma­ğın əx­laq­sız­lıq ol­du­ğu­nu de­yər­kən, di­gər­lə­ri də Qan­di­ni gü­nah­lan­dı­rır. "Hin­dis­ta­nı tərk et!" hə­rə­ka­tı mü­ba­ri­zə ta­ri­xi­nin zir­və­si olur. Top­lu hal­da həbs­lər və şid­dət özü­nün pik nöq­tə­si­nə ça­tır. Min­lər­lə eti­raz­çı po­li­sin aç­dı­ğı atəş nə­ti­cə­sin­də ölür və ya­ra­la­nır. Yüz min­lər­lə eti­raz­çı isə həbs olu­nur. Qan­di və tə­rəf­dar­la­rı, Hin­dis­ta­na dər­hal azad­lıq ve­ril­mə­sə, mü­ha­ri­bə­yə dəs­tək ol­ma­ya­caq­la­rı­nı açıq-aş­kar elan edir. Hət­ta fər­di şid­dət hal­la­rı bir də baş ver­sə be­lə, eti­ra­zın da­yan­dı­rıl­ma­ya­ca­ğı­nı, ət­raf­da­kı ni­zam­lı anar­xi­ya­nın ger­çək anar­xi­ya­dan da­ha pis ol­du­ğu­nu de­yir­lər. Qan­di kon­qres üzv­lə­ri­nə və bü­tün hind­li­lə­rə et­di­yi ça­ğı­rış­la "Et, ya da öl!" de­yə­rək ni­za­mı tə­min et­mə­lə­ri­ni is­tə­yir.

9 av­qust 1942-ci il­də Ma­hat­ma Qan­di və Kon­qres İş­çi Ko­mi­tə­si­nin bü­tün üzv­lə­ri Mum­bay­da həbs olu­nur. Qan­di iki il Pu­ne şə­hə­rin­də­ki Ağa xan sa­ra­yın­da sax­la­nır. Bu­ra­da olar­kən ka­ti­bi Ma­ha­dev De­say 50 ya­şın­da ürək tut­ma­sın­dan ölür. Al­tı gün son­ra, 22 fev­ral 1944-cü il­də Qan­di­nin hə­yat yol­da­şı Kas­tur­ba da dün­ya­sı­nı də­yi­şir. Al­tı həf­tə­dən son­ra Qan­di ağır qız­dır­ma xəs­tə­li­yi ke­çi­rir. 6 may 1944-cü il­də sağ­lam­lı­ğı­nın pis­ləş­mə­si və əmə­liy­yat olun­ma­sı zə­ru­rə­ti sə­bə­bin­dən mü­ha­ri­bə ba­şa çat­ma­dan sər­bəst bu­ra­xı­lır. Bö­yük Bri­ta­ni­ya tə­rə­fi bu ad­dı­mı Qan­di­nin həbs­də öl­mə­si ilə hind­li­lə­rin qə­zə­bi­nin da­ha da ar­ta­ca­ğın­dan na­ra­hat ola­raq at­mış­dı. "Hin­dis­ta­nı tərk et!" hə­rə­ka­tı hə­də­fi­nə çat­ma­sa da, hə­rə­ka­tın qəd­dar­lıq­la ya­tı­rıl­ma­sı 1943-cü ilin son­la­rın­da öl­kə­də­ki və­ziy­yə­ti ni­za­ma sa­lır. Mü­ha­ri­bə­nin so­nun­da Bö­yük Bri­ta­ni­ya tə­rə­fi ida­rə­çi­li­yin hind­li­lə­rə ve­ri­lə­cə­yi­nə da­ir açıq­la­ma­lar edir. Bu mər­hə­lə­də Qan­di mü­ba­ri­zə­ni da­yan­dı­rır və ara­la­rın­da Kon­qres par­ti­ya­sı­nın li­der­lə­ri­nin də ol­du­ğu 100 min si­ya­si məh­bus sər­bəst bu­ra­xı­lır.

1946-cı il­də Ma­hat­ma Qan­di Kon­qres par­ti­ya­sı­na Bö­yük Bri­ta­ni­ya Ka­bi­net Mis­si­ya­sı­nın tək­lif­lə­ri­nin rədd edil­mə­si­ni məs­lə­hət gö­rür. Çün­ki Qan­di mü­səl­man­la­rın çox­luq təş­kil et­di­yi əya­lət­lər­də təş­kil olu­nan qrup­laş­ma­la­rın par­ça­lan­ma­sı­nın xə­bər­çi­si ol­du­ğun­dan şüb­hə­lə­nir­di. Bu­na bax­ma­ya­raq, bu, Kon­qres par­ti­ya­sı­nın Qan­di­nin tək­li­fi­ni nə­zə­rə al­ma­dı­ğı na­dir hal­lar­dan bi­ri ol­du. Çün­ki Neh­ru və Pa­tel bi­lir­di­lər ki, tək­lif­lə­ri qə­bul et­mə­sə­lər, hö­ku­mə­tin nə­za­rə­ti Hin­dis­tan Mü­səl­man­lar Bir­li­yi­nə ke­çə­cək.

Qan­di Hin­dis­ta­nı iki ye­rə bö­lə­cək hər han­sı bir pla­na şid­dət­lə qar­şı çı­xır­dı. Hin­dis­tan­da ya­şa­yan mü­səl­man­la­rın bö­yük ək­sə­riy­yə­ti ay­rıl­ma­nı dəs­tək­lə­yir­di. Hin­dis­tan Mü­səl­man­lar Bir­li­yi­nin li­de­ri Mə­həm­məd Əli Cin­na­hın Pən­cab, Sind, Şi­mal-qərb sər­həd vi­la­yət­lə­ri və Şər­qi Ben­qal­da çox­lu tə­rəf­da­rı var­dı. Bö­lün­mə pla­nı Kon­qres li­der­lə­ri tə­rə­fin­dən iri­miq­yas­lı hind­li-mü­səl­man toq­quş­ma­sı­nın qar­şı­sı­nı ala­caq ye­ga­nə yol ki­mi qə­bul olu­nur­du. Kon­qres li­der­lə­ri bi­lir­di­lər ki, par­ti­ya və öl­kə­də bö­yük nü­fu­za sa­hib olan Qan­di­nin dəs­tə­yi ol­ma­dan bu pla­nı hə­ya­ta ke­çi­rə bil­mə­yə­cək­lər. Qan­di isə bu­na kəs­kin şə­kil­də qar­şı çı­xır­dı. Qan­di­nin ən ya­xın dost­la­rı bö­lün­mə­nin ən yax­şı çı­xış yo­lu ol­du­ğu­nu qə­bul et­miş­di­lər. Sər­dar Pa­te­lin Qan­di­yə bu­nun və­tən­daş mü­ha­ri­bə­si­nin qar­şı­sı­nı al­ma­ğın ye­ga­nə yo­lu ol­du­ğu­nu bil­dir­mə­sin­dən son­ra, is­tək­siz də ol­sa, Qan­di ra­zı olur.

Qan­di Şi­ma­li Hin­dis­tan­da və Ben­qal­da or­ta­lı­ğı sa­kit­ləş­dir­mək məq­sə­di­lə mü­səl­man və hind­li cə­miy­yət­lə­ri­nin li­der­lə­ri ilə tez-tez gö­rü­şür­dü. 1947-ci il­də baş ve­rən Hin­dis­tan-Pa­kis­tan mü­ha­ri­bə­si­nə bax­ma­ya­raq, Bö­lün­mə şu­ra­sı tə­rə­fin­dən mü­əy­yən­ləş­di­ri­lən 550 mil­yon ru­pi­ni ver­mə­mək qə­ra­rın­dan na­ra­hat ol­muş­du. Sər­dar Pa­tel ki­mi li­der­lər Pa­kis­ta­nın bu pu­lu Hin­dis­tan­la mü­ha­ri­bə­ni da­vam et­dir­mə­si­nə sərf edə­cə­yin­dən na­ra­hat idi. Qan­di mü­səl­man­la­rın Pa­kis­ta­na zor­la gön­də­ril­mə­si tə­lə­bi­nin mey­da­na çıx­ma­sı və mü­səl­man­lar­la hind­li li­der­lə­rin da­nı­şıq­lar­da bir nə­ti­cə­yə gəl­mə­mə­sin­dən kə­dər­lən­miş­di. Cə­miy­yət­lər ara­sın­da şid­də­tin da­yan­dı­rıl­ma­sı və 550 mil­yon ru­pi­nin Pa­kis­ta­na ödə­nil­mə­si üçün o, Deh­li­də son ölüm oru­cu­na baş­la­yır. Qan­di Pa­kis­tan­da­kı qey­ri-sa­bit­lik və gü­vən­siz­lik və­ziy­yə­ti­nin Hin­dis­ta­na qar­şı olan qə­zə­bi da­ha da ar­tı­ra­ca­ğın­dan və bu qə­zə­bin sər­hə­di aş­ma­sın­dan, ara­la­rın­da­kı düş­mən­çi­li­yin açıq-aş­kar bir mü­ha­ri­bə­yə çev­ri­lə­cə­yin­dən na­ra­hat idi. Hə­ya­tı bo­yun­ca onun­la iş­lə­miş dost­la­rı ilə et­di­yi emo­sio­nal da­nı­şıq­la­rın nə­ti­cə­sin­də oru­cu­nu da­yan­dır­mır. Hö­ku­mət qə­ra­rı­nı ləğv edib Pa­kis­ta­na ödə­mə­ni hə­ya­ta ke­çi­rir. Ara­la­rın­da Raş­tri­ya Sva­yam­se­vak Samqh və Ma­ha­sab­ha­nın da ol­du­ğu hind­li­lər, mü­səl­man­lar və siqh­lər şid­dət­dən im­ti­na edə­rək sülh ça­ğı­rı­şı edə­cək­lə­ri mə­sə­lə­sin­də Qan­di­ni ra­zı sa­lır­lar. Bun­dan son­ra Qan­di por­ta­ğal şi­rə­si içə­rək oru­cu­nu son­lan­dı­rır.

30 yan­var 1948-ci il­də Ma­hat­ma Qan­di Ye­ni Deh­li­də yer­lə­şən Bir­la evi­nin bağ­ça­sın­da ge­cə gə­zin­ti­si edər­kən vu­ru­lur və ölür. Sui-qəs­di hind­li bir ra­di­kal olan Nat­hu­ran Qod­se hə­ya­ta ke­çir­miş­di. Sui-qəsd­çi­nin Pa­kis­ta­na ödə­mə hə­ya­ta ke­çir­mək­lə Hin­dis­ta­nın zə­if­lə­di­yi dü­şün­cə­si­ni mü­da­fiə edən ra­di­kal hind­li Ma­ha­sab­ha ilə əla­qə­si var­dı. Nat­hu­ram Qod­se və kö­mək­çi­si Na­ra­yan Ap­te­yə məh­kə­mə­də hökm oxu­nur və on­la­rın gü­nah­kar ol­duq­la­rı qə­ra­ra alı­nır. On­lar 15 no­yabr 1949-cu il­də edam edi­lir.

Qan­di­nin Ye­ni Deh­li­də yer­lə­şən abi­də­si üzə­rin­də "Aman Tan­rım" ya­zı­lıb. Doğ­ru­lu­ğu mü­ba­hi­sə­li ol­sa da, bu ya­zı­nın Qan­di­nin vu­ru­lar­kən de­di­yi son söz­lər ol­du­ğu he­sab olu­nur.

Ru­hu şad ol­sun!

Fa­zil QA­RA­OĞ­LU
pro­fes­sor