Azərbaycanla kommunikasiyaların açılması prosesində daim “dəhliz məntiqi”nin müzakirə olunmadığını bəyan edən Ermənistan hakimiyyəti Azərbaycana veriləcək “maneəsiz keçid”i gündəmə gətirib. Bu barədə yazan Ermənistanın “Qraparak” nəşri bir neçə gün öncə bu yöndə açıqlama verən Ermənistan parlamentinin spikeri Alen Simonyanın dediklərini xatırladır.
Simonyan bildirmişdi ki, Azərbaycana dəmir yolu vasitəsilə “möhürlü yüklərin yoxlanılmadan sürətli keçidini” təmin etməyə hazırdırlar. Onun sözlərinə görə, bu yanaşma sonradan yük maşınları və sərnişinlər üçün də nəzərdən keçirilə bilər.
Məqalədə xatırladılıb ki, bu, faktiki olaraq dəhliz məntiqinə uyğundur, sadəcə, Ermənistan hakimiyyəti “dəhliz” sözünü işlətmir. Erməni ekspertlər bildirirlər ki, hakimiyyət Azərbaycan yüklərinin yoxlamasız Ermənistan ərazisindən keçməsinə razılıq verərsə, Bakı faktiki olaraq tələb etdiyi dəhlizi alacaq. Siyasi şərhçi Hakob Badalyan “Azatutyun”a müsahibəsində bildirib: “Naxçıvandan Azərbaycanın qərb bölgələrinə yoxlamasız hərəkətə icazə versək, başqa sözlə, Naxçıvanla Azərbaycan arasında nəzarətsiz əlaqəyə yol versək, bu, de-fakto dəhliz təmin etmək deməkdir”. Politoloq Samvel Meliksetyan da vurğuladı ki, yoxlamaların olmaması əslində dəhliz deməkdir: “Yoxlamalar yoxdursa, bu, dəhliz deməkdir, yəni sərhədi keçiblər, davam ediblər, yenidən keçiblər və nəzarət, rüsum və sairə olmayıb... Amma belə olan halda Bakının hələ də müsbət cavab verməməsi qəribədir”. Bir daha qeyd edək ki, Ermənistanın müxtəlif hökumət rəsmiləri Bakını maneəsiz tranzitlə təmin etməyə hazır olduqlarını bir daha təsdiqləyərək, bütün qanuni prosedurlara əməl ediləcəyini vurğulayıblar. Hakim “Vətəndaş müqaviləsi” fraksiyasının deputatı Arman Eqoyan bu xüsusda bildirib: “Ermənistan Respublikasının ərazisindən keçən istənilən yük yoxlanılmırsa, heç olmasa nəzarətə götürülməlidir. Yəni Ermənistan öz ərazisindən nələrin keçdiyini bilməlidir. İndi müxtəlif texniki vasitələr var. Digər ölkələrdən gələn yüklərdə olduğu kimi, hesab edirəm ki, müəyyən yoxlamalar aparılmalıdır”. Eyni zamanda, daha bir mühüm sual qaranlıq olaraq qalır: Ermənistan yük haqqında məlumatı Bakının özündən almaqla məhdudlaşdıra və bunu kifayət hesab edə bilərmi? Akop Badalyan bu variantı “dəhliz məntiqinin” bir hissəsi hesab edir: “Ermənistan yalnız Azərbaycanın şərəf sözünə və ya bu marşruta nəzarətlə bağlı bəyanatlarına arxalanırsa, bunu Ermənistanın suverenliyi adlandırmaq olarmı? Əlbəttə, yox”. Bu kontekstdə Samvel Meliksetyan qarşılıqlılıq prinsipinin vacibliyini vurğulayır. Ancaq bu vəziyyətdə belə bir problem var: “Bu mexanizm əsasən vahid gömrük zonasında yerləşən ölkələr arasında işləyir. Yükün keçdiyi tərəflərdən biri onun məzmununu bəyan edir və məlumatı yük zonadan çıxmazdan əvvəl fakt kimi qəbul edən digər tərəfə ötürür. Ermənistan və Azərbaycanın belə sazişləri yoxdur, ona görə də bunun necə həyata keçirilə biləcəyini təsəvvür etmək çətindir”.
Bakı artıq dörd ildir ki, yoxlamasız yol tələb edir. Bu illər ərzində Ermənistan hakimiyyəti məsələnin özəl mühafizə şirkətinə verilməsindən tutmuş sadələşdirilmiş nəzarət prosedurlarına qədər müxtəlif variantları təklif edib. Hakim partiyanın nümayəndələri kimi Samvel Meliksetyan da hesab edir ki, təkliflərin təfərrüatlarının açıqlanması danışıqlara zərər verə bilər: “Münaqişəli danışıqlarda tərəflər açıq formatda danışıqlara razılıq verməsələr, danışıqlar prosesinin təfərrüatlarının açıqlanması adətən zərərli hesab olunur”. Lakin Akop Badalyan bu arqumenti inandırıcı saymır. Onun fikrincə, əgər Ermənistan hakimiyyəti əmin edir ki, suverenliyin pozulmasından söhbət getmir, o zaman sual yaranır: təkliflər niyə məxfiləşdirilib? Bu, yalnız bəyan edilmiş prinsiplərdən yayınma şübhələrini artırır: “Və bu, təbii ki, bu təkliflərin müddəalarının ictimaiyyətə təqdim edilməsinin çətin olması ilə bağlı şübhələri gücləndirir. Əgər onların açıqlanması danışıqlara zərər verə bilərsə, o zaman onların Ermənistan cəmiyyətində, yumşaq desək, müqavimətə və narazılığa səbəb ola biləcəyini düşünmək məntiqlidir ”. Ermənistan rəsmilərinin bildirdiyinə görə, Bakı hələ də İrəvanın təkliflərinə yazılı cavab verməyib. Lakin Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bu yaxınlarda bu təklifləri “heç bir praktiki əhəmiyyət kəsb etmir” kimi qiymətləndirib. Ermənistan yaxşı başa düşür ki, dəhliz açılmayacağı təqdirdə baş nazir Nikol Paşinyanın irəli sürdüyü “sülh kəsişmə”si və bunun kimi bir sıra gülüş doğuran layihələrin regionda heç bir əhəmiyyəti və önəmi yoxdur. Ona görə də Zəngəzur dəhlizi layihəsi əvvəl-axır reallaşacaq. Zəngəzur dəhlizi təkcə Azərbaycanın iqtisadi inkişafına deyil, həm də regional əməkdaşlığın güclənməsinə töhfə verəcək. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin Azərbaycandan keçməsi ölkəni Avrasiyanın əhəmiyyətli logistika mərkəzlərindən birinə çevirir. Eyni zamanda, Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində aparılan işlər də ölkənin tranzit potensialını daha da artıracaq. Azərbaycan artıq bu dəhlizin açılması üçün bir sıra konkret addımlar atıb. “İnfrastruktur layihələrinə böyük investisiyalar qoyulub, dəmir yolu və avtomobil yollarının çəkilməsi istiqamətində ciddi irəliləyişlər var. Beynəlxalq tərəfdaşlarla da bu mövzuda intensiv danışıqlar aparılır. Əsas məsələ indi Ermənistan tərəfinin konstruktiv yanaşma nümayiş etdirməsidir. Ermənistan bu prosesə mane olmaq əvəzinə, əməkdaşlığa yönəlsə, özü üçün də yeni imkanlar yarada bilər. Beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının diversifikasiyası, yeni ticarət imkanları və ümumi sabitlik bu layihənin həyata keçirilməsindən birbaşa asılıdır.
Ramil QULİYEV
