Rusiyanın vasitəçiliyilə 10 noyabrda atəşin dayandırılması barədə razılıq əldə ediləndən sonra ermənilərin Qarabağa qaytarılması prosesinə start verildi. Rusiya Müdafiə Nazirliyinin yaydığı son məlumata görə, noyabrın 14-dən indiyədək 49 min 638 nəfər erməni Qarabağa qayıdıb.
Ermənilər iddia edirdilər ki, guya müharibəyədək Qarabağda 150 minədək erməni yaşayıb. Ancaq onların ortaya atdığı rəqəm reallığı əks etdirmir. Çünki 27 sentyabrda müharibə başlayana qədər Qarabağda olan ermənilərin sayı heç 70 min nəfər olmayıb. O da məlumdur ki, 1994-cü ildə Birinci Qarabağ müharibəsi başa çatandan sonra Ermənistan Qarabağda qanunsuz məskunlaşdırma siyasəti aparmağa başladı. Ermənistandan və bəzi Yaxın Şərq ölkələrindən qanunsuz yollarla erməni əsilli şəxslər Qarabağa köçürüldü. Bu arada daxili və xarici ekspertlər arasında şübhələr var ki, Qarabağa nəinki münaqişəyə qədər orada yaşamış erməniləri, hətta 1994-cü ildən sonra qanunsuz şəkildə məskunlaşdırılan erməniləri də qaytarırlar. Ümumiyyətlə, ora qaytarılan ermənilərin sayına, o cümlədən, onların hansı ermənilər olduğuna - münaqişə zamanı yaşamış, ya 1994-cü ildən sonra gətirilmiş ermənilər olduğuna necə nəzarət etmək olar?
“Rusiya istəyir ki, Qarabağa daha çox erməni qayıtsın”
Məsələyə münasibət bildirən politoloq Elşən Manafovun sözlərinə görə, Qarabağa qayıdan ermənilərin tərkibi ilə bağlı müəyyən narahatlıqlar var və bu səbəbdən bir sıra işlər görülməlidir: “Hesab edirəm ki, ilk əvvəl Rusiya sülhməramlılarının statusu müəyyən edilməlidir. Çünki 10 noyabrda məlum razılaşma əldə edilsə də, indiyə qədər rus sülhməramlılarının statusu müəyyən olunmayıb. Nəticədə Rusiya yaranmış vəziyyətdən istifadə edərək necə gəldi erməniləri Qarabağa qaytarır. Laçın dəhlizinin tək onların nəzarətində olması onlara bu imkanı verir. Bu da müəyyən şübhələrin yaranmasına əsas verir. Deməli, Rusiyanın perspektivdə Dağlıq Qarabağın statusu ilə bağlı hansısa planları var. Məqsəd Cənubi Qafqazı öz təsir dairəsində saxlamaqdır. Hesab edirəm ki, Azərbaycan Rusiya ilə apardığı danışıqlarda Qarabağa qaytarılan ermənilərin tərkibinə aydınlıq gətirilməsini tələb etməlidir. Rusiya istəyir ki, Qarabağa daha çox erməni qayıtsın. Çünki bu amil Rusiyaya Qarabağda daha çox qalmaq perspektivi vəd edə bilər. Bununla yanaşı, status məsələsini yenidən canlandırmaq üçün əlavə güc verir. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Prezident İlham Əliyev münaqişəyə qədər Dağlıq Qarabağdakı ermənilərin sayı barədə öz mövqeyini bildirib. Prezident dedi ki, 1988-ci ildə Dağlıq Qarabağda əhalinin 75 faizi erməni, 25 faizi azərbaycanlı idi. O zaman Dağlıq Qarabağ 5 inzibati rayondan ibarət idi. Şuşa şəhərində yaşayan əhalinin 90 faizindən çoxunu azərbaycanlılar təşkil edirdi. Ermənistan Birinci Qarabağ müharibəsindən sonra Suriya və müxtəlif ölkələrdə yaşayan erməniləri qanunsuz şəkildə Qarabağa köçürüb. Problem ondadır ki, həmin ermənilərin də qayıtması prosesi gedir. Bununla Ermənistan Dağlıq Qarabağda əhalinin nisbətini öz xeyrinə dəyişmək istəyir. Bu da yolverilməzdir. Hesab edirəm ki, bunun qarşısı alınmalıdır. Onsuz da Azərbaycan tərəfi Dağlıq Qarabağa status verilməsinə yol verməyəcək. Ancaq nə erməni tərəfi, nə də onları himayə edənlər öz məkrli niyyətlərindən əl çəkirlər. Azərbaycanın hərbi polisi Laçın dəhlizinə nəzarət etmədən, bu prosesə nəzarət etmək çətin məsələdir”.
Politoloq hesab edir ki, hüquqi səviyyədə Azərbaycan bu məsələni qaldırmalıdır.
Vidadi ORDAHALLI
