Ta­rix­də iz bu­ra­xan­lar: Sə­məd Vur­ğun

Məş­hur şa­ir Sə­məd Vur­ğun 21 mart 1906-cı il­də Qa­zax ra­yo­nu­nun Yu­xa­rı Sa­lah­lı kən­din­də bəy nəs­li­nə mən­sub bir ai­lə­də ana­dan olub. Ata­sı Yu­sif ağa, ana­sı Məh­bub xa­nım­dır. Onun 6 ya­şı olar­kən ana­sı Məh­bub xa­nım 28 ya­şın­da və­fat edib. Sə­məd Vur­ğun ata­sı Yu­sif ağa­nın və ana nə­nə­si Ai­şə xa­nı­mın hi­ma­yə­sin­də bö­yü­yüb. Ai­şə xa­nım gör­kəm­li Azər­bay­can şa­i­ri və döv­lət xa­di­mi Mol­la Pə­nah Va­qi­fin nəs­lin­dən idi. Şa­ir uşaq­lıq il­lə­ri­ni doğ­ma kən­din­də ke­çi­rib, ib­ti­dai təh­si­li­ni kənddə­ki mək­təb­də alıb.

Sə­məd Vur­ğun gənc yaş­la­rın­da hər şey­lə ma­raq­la­nan, həs­sas, çox qə­tiy­yət­li, möh­kəm ira­də­li, ha­zır­ca­vab olub. Təh­si­lə baş­la­dı­ğı ilk gün­lər­dən on­da­kı fit­ri is­te­dad özü­nü gös­tə­rib. Bu il­lər­də o, Va­qif, Vi­da­di və Sa­bir ya­ra­dı­cı­lı­ğı ilə ya­na­şı, Puş­kin və Ler­mon­to­vun əsər­lə­ri ilə də ta­nış olub. Be­lə­cə po­e­zi­ya get-ge­də şa­i­rin bü­tün var­lı­ğı­na ha­kim kə­si­lib. Gənc şa­ir öz xal­qı­nı, və­tə­ni­ni sev­di­yi üçün özü­nə "Vur­ğun" tə­xəl­lü­sü­nü gö­tü­rüb. Di­gər bir ver­si­ya­ya gö­rə isə sev­di­yi qı­za ün­van­la­dı­ğı şe­ir­lə­ri Vur­ğun tə­xəl­lü­sü ilə im­za­la­mış və be­lə­cə da­vam et­miş, ta­nın­mış­dır.

1929-cu il­də Sə­məd Vur­ğun Moskva Uni­ver­si­te­ti­nin ədə­biy­yat fa­kul­tə­si­nə da­xil olub. Moskva­da­kı təh­sil il­lə­rin­də o, fə­al ya­ra­dı­cı­lıq­la da məş­ğul olub, yaz­dı­ğı şe­ir­lər 1930-cu il­də cap olu­nan "Şa­i­rin an­dı" ad­lı ki­ta­bın­da top­la­nıb.

1930-1940-cı il­lər Sə­məd Vur­ğun is­te­da­dı­nın çi­çək­lən­mə­si və yük­sə­liş döv­rü olub. 1934-cü il­də şa­i­rin "Kö­nül dəf­tə­ri" və 1935-ci il­də "Şe­ir­lər" ad­lı ki­ta­bı nəşr olu­nub. Bu dövrdə şa­ir, Azər­bay­can po­e­zi­ya­sı­nın di­li­ni bir çox əc­nə­bi söz­lər­dən tə­miz­lə­yə­rək, Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı­nı və da­ra­ma­tur­gi­ya­sı­nı ye­ni əsər­lər he­sa­bı­na zən­gin­ləş­di­rib. Onun "Azər­bay­can" şe­i­ri Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı­nın in­ci­lə­rin­dən­dir. Bu şe­ir­də şa­ir öz və­tə­ni­nin qə­dim ta­ri­xi­ni, tə­bii gö­zəl­li­yi­ni, ne­mət­lə­ri­ni, xal­qın xe­yir­xah­lı­ğı­nı, açı­qü­rək­li­yi­ni və qo­naq­pər­vər­li­yi­ni tə­rən­nüm edib.

Sə­məd Vur­ğun 1937-ci il­də özü­nün öl­məz dram əsə­ri­ni - "Va­qif"i ya­zıb. Şa­ir bu əsə­rin­də Mol­la Pə­nah Va­qi­fin fa­ci­ə­li hə­ya­tı­nı, şa­ir bö­yük­lü­yü­nü, in­san­lıq ka­mil­li­yi­ni us­ta­lıq­la, mə­həb­bət­lə əks et­di­rib. Bu dra­mı­na gö­rə Sə­məd Vur­ğun 1941-ci il­də "Sta­lin mü­ka­fa­tın"na la­yiq gö­rü­lüb.

1941-ci il­də Sə­məd Vur­ğun Ni­za­mi­nin "Xos­rov və Şi­rin" po­e­ma­sı­nın mo­tiv­lə­ri əsa­sın­da yaz­dı­ğı mən­zum dra­mın­da bö­yük və­tən­pər­vər­lik duy­ğu­la­rı­nın tə­rən­nü­mü xü­su­si mə­na kəsb edib. O, 1942-ci il­də bu əsə­ri­nə gö­rə ikin­ci də­fə "Sta­lin mü­ka­fa­tı"na la­yiq gö­rü­lüb.

1943-cü il­də ABŞ-da ke­çi­ri­lən mü­ha­ri­bə əley­hi­nə ya­zıl­mış ən də­yər­li əsər­lər mü­sa­bi­qə­sin­də şa­i­rin yaz­dı­ğı "Ana­nın öyü­dü" şe­i­ri çox yük­sək qiy­mət­lən­di­ri­lib və dün­ya ədə­biy­ya­tın­da bu möv­zu­da ya­zı­lan ən qiy­mət­li 20 əsər­dən bi­ri ki­mi Nyu-Yorkda çap edi­ri­lə­rək hərbçi­lər ara­sın­da ya­yı­lıb. Mü­ha­ri­bə il­lə­rin­də və­tən­pər­vər şa­i­rin atəş­li sə­si ön cəb­hə­də da­ha əzə­mət­li səs­lə­nir­di.

Şa­i­rin ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da Bö­yük Və­tən mü­ha­ri­bə­si döv­rü xü­su­si bir yer tu­tur. Mü­ha­ri­bə­nin baş­la­dı­ğı gün Sə­məd Vur­ğu­nun yaz­dı­ğı:

Bil­sin ana tor­paq, eşit­sin Və­tən,

Mü­səl­ləh əs­gə­rəm mən də bu gün­dən

mis­ra­la­rı şa­i­rin xalq və Və­tən qar­şı­sın­da an­dı idi. Bu mis­ra­lar tək­cə şa­i­rin de­yil, bü­tün Azər­bay­can po­e­zi­ya­sı­nın mü­ha­ri­bə döv­rün­də­ki ya­ra­dı­cı­lıq proq­ra­mı­na, ya­ra­dı­cı­lıq de­vi­zi­nə çev­ril­miş­di. Onun yaz­dı­ğı "Uk­ray­na par­ti­zan­la­rı­na" şe­i­ri­nin mətnlə­ri təy­ya­rə­dən Uk­ray­na me­şə­lə­ri­nə sə­pə­lə­nə­rək par­ti­zan­la­ra çat­dı­rı­lıb.

Mü­ha­ri­bə­dən son­ra­kı il­lər­də Sə­məd Vur­ğun gör­kəm­li ic­ti­mai xa­dim ki­mi dün­ya­da sül­hün bər­qə­rar ol­ma­sı işin­də fə­al iş­ti­rak edib. O, SSRİ Ali So­ve­ti­nin de­pu­ta­tı ki­mi 1947-ci il­də gör­kəm­li ədə­biy­yat və mə­də­niy­yət xa­dim­lə­ri ilə bir­gə Lon­do­na sə­fər et­dik­də, ora­da ke­çir­di­yi gö­rüş­lər­də sül­hü bü­tün in­san­lı­ğa təl­qin edib. O za­man­kı SSRİ mə­ka­nın­da Sə­məd Vur­ğu­nun bö­yük nü­fu­zu var idi. O, müx­tə­lif il­lər­də SSRİ-nin ən yük­sək or­den və me­dal­la­rı ilə təl­tif edi­lib, so­vet xalqla­rı­nın se­vim­li şa­i­ri olub.

Hə­ya­tı­nın son il­lə­rin­də yaz­dı­ğı şe­ir­lə­ri onun ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın ye­ni mər­hə­lə­si­ni təş­kil edir. On­lar rəh­ga­rəngli­yi və po­e­tik­li­yi ilə se­çi­lən şe­ir­lər­dir. Bu şe­ir­lər hə­ya­ta bağ­lı­lıq, in­san­la­rın dostluq və xe­yir­xah­lıq ki­mi key­fiy­yət­lə­ri­ni əks et­dir­mək­lə ya­na­şı, şa­i­rin və­tən və xalq qar­şı­sın­da­kı mü­qəd­dəs bor­cu­nun ifa­də­si idi.

Sə­məd Vur­ğun mü­a­sir Azər­bay­can po­e­zi­ya­sı­nın bö­yük şa­i­ri­dir. O, mü­rək­kəb və uzun bir ya­ra­dı­cı­lıq yo­lu ke­çib. Əl­li il­lik öm­rü­nün otuz il­dən ço­xu­nu şe­i­rə, sə­nə­tə həsr edən şa­ir və­tən­daş­lıq pa­fo­su ilə do­lu li­rik, sa­ti­rik şe­ir­lər və po­e­ma­lar ya­zıb, xalq qəh­rə­man­lı­ğı ru­hun­da dram­lar ya­ra­dıb. Da­hi şa­ir sə­nət, ədə­biy­yat və mə­də­niy­yə­tin müx­tə­lif sa­hə­lə­ri­nə aid ağıl­lı, tən­qi­di-pub­li­sist mə­qa­lə­lə­rin mü­əl­li­fi­dir. Diq­qə­tə­la­yiq cə­hət odur ki, is­tər ya­ra­dı­cı­lı­ğın, is­tər­sə də ic­ti­mai fə­a­liy­yə­tin bü­tün sa­hə­lə­rin­də Sə­məd Vur­ğun is­te­da­dı hə­mi­şə par­laq şə­kil­də özü­nü gös­tə­rib. Onun adı bü­tün dün­ya­da mü­a­sir Azər­bay­can şe­i­ri­nin, dra­ma­tur­gi­ya­sı­nın şə­rəf və şöh­rət rəm­zi­nə çev­ri­lib.

Yük­sək ide­ya və bə­dii key­fiy­yət­lə­ri­nə gö­rə bö­yük sə­nət­ka­rın əsər­lə­ri­nə ma­raq gün­dən-gü­nə ar­tıb və güc­lə­nib. Qey­ri-adi ya­ra­dı­cı­lı­ğı, qa­baq­cıl fəl­sə­fi dün­ya­gö­rü­şü ilə doğ­ma Azər­bay­ca­nın hə­ya­tı­nı də­rin­dən əks et­di­rən şa­ir qəh­rə­man fəh­lə və kəndli­lə­rin, mü­hən­dis, mü­əl­lim, hə­kim, şəf­qət ba­cı­sı, rəs­sam, bəs­tə­kar və əs­gər­lə­ri­mi­zin par­laq su­rət­lə­ri­ni ya­ra­dıb. Yük­sək və­tən­pər­vər­lik duy­ğu­la­rı, in­sa­niy­yə­ti, hu­ma­niz­mi, xalqlar dostlu­ğu, tə­miz ai­lə mə­həb­bə­ti Sə­məd Vur­ğu­nun şe­ir­lə­ri­nin tər­kib his­sə­si­dir. O, hə­ya­tı se­vən, əs­rin müs­bət ya­ra­dı­cı ru­hu­nu, xal­qın bö­yük ar­zu və əməl­lə­ri­ni tə­rən­nüm edən bir şa­ir idi.

Müs­bət in­san su­rət­lə­ri və ide­al­la­rı­nın Sə­məd Vur­ğun şe­i­rin­də par­laq və tə­sir­li çıx­ma­sı­na sə­bəb odur ki, bu şe­ir­lər­də hə­yat mü­rək­kəb­li­yi ilə, in­san hisslə­ri­nin, in­san eh­ti­ras­la­rı­nın rən­ga­rəngli­yi və zid­diy­yət­lə­ri­lə təs­vir olu­nur. Sə­məd Vur­ğun in­san tə­bi­ə­ti­nin nə­cib və yük­sək meyllə­ri­ni tə­rən­nüm edər­kən hə­mi­şə re­a­list ədə­biy­ya­tın tə­ləb­lə­ri­nə sa­diq qa­lıb. Yə­ni o, in­sa­nı mü­qəv­va, can­sız bir mə­lək ki­mi yox, can­lı və eh­ti­ras­lı ic­ti­mai var­lıq ki­mi təs­vir edib. Hə­ya­tı ha­mar və düz bir axın ki­mi yox, müx­tə­lif meyllə­rin, qız­ğın eh­ti­ras­la­rın, fi­kir və əqi­də­lə­rin mü­ba­ri­zə­si ki­mi gös­tə­rib.

Sə­məd Vur­ğun in­san­pər­vər bir şa­ir idi. Bü­tün bə­şə­riy­yə­tin sə­a­dət ar­zu­la­rı ilə ya­şa­yır­dı. Mü­a­sir ya­zı­çı­la­rı­mız ara­sın­da hə­ya­tın ya­ra­maz­lıq­la­rı­na qar­şı heç kə­sin qə­zə­bi Sə­məd Vur­ğu­nun qə­zə­bi qə­dər güc­lü de­yil­di. Sə­məd Vur­ğun ye­ni hə­ya­tın əx­la­qı və qay­da­la­rı­nın düş­mən­lə­ri­ni, cə­miy­yə­ti­mi­zin du­ru su­yu­nu bu­lan­dır­ma­ğa ça­lı­şan xa­in­lə­ri­ni bö­yük qə­zəb­lə if­şa edir­di. O, dö­yü­şən, mü­tə­fək­kir bir şa­ir ki­mi hə­ya­tın də­rin­lik­lə­ri­nə ba­xır, da­ha ar­tıq ya­şa­maq im­ka­nı olan mə­rəz­lə­ri və mə­rəz gəz­di­rən­lə­ri gö­rür­dü. Oğ­ru, ya­lan­çı, şöh­rət­pə­rəst, özün­dən­ra­zı və özü üçün ya­şa­yan məs­lək­siz, və­tən­siz adam­la­rı lə­nət­lə yad edir­di. Onun sa­ti­rik şe­ir­lə­rin­də in­sa­nı qüs­sə­lən­di­rən, ürə­yi da­rıx­dı­ran mən­fi adam­lar və mən­fi hal­lar təs­vir olun­sa da, oxu­cu­nun ürə­yin­də uca, nə­cib duy­ğu­lar oya­nır. Da­hi şa­i­rin bu sa­ti­rik şe­ir­lə­ri­nin əsa­sın­da in­sa­na, və­tə­nə, xal­qa olan bö­yük və sön­məz mə­həb­bə­ti du­rur. Bu mə­həb­bət "Azər­bay­can", "Ya­dı­ma düş­dü", "Şəf­qət ba­cı­sı", "Kör­pü­nün həs­rə­ti" və on­lar­la dil­lər əz­bə­ri olan baş­qa şe­ir­lə­rin­də tə­rən­nüm edi­lib.

Sə­məd Vur­ğun po­e­ma jan­rı­nın bö­yük ya­ra­dı­cı­la­rın­dan bi­ri­dir. Şa­i­rin po­e­ma­la­rı­nın möv­zu­su ol­duq­ca ge­niş­dir. O, Azər­bay­can xal­qı­nın qəh­rə­man­lıq keç­mi­şin­dən, xalqlar dostlu­ğun­dan, müs­təm­lə­kə xalqla­rı­nın azad­lıq hə­rə­ka­tın­dan ya­zıb, xal­qı­mı­zın mə­na­lı və şi­rin əf­sa­nə­lə­rin­dən də is­ti­fa­də edib. Bu ge­niş və zən­gin möv­zu "Ölüm kür­sü­sü", "26-lar", "Bəs­ti", "Bu­ruq­lar səl­tə­nə­ti", "Köh­nə dostlar", "Mu­ğan", "Zən­ci­nin ar­zu­la­rı", "Za­ma­nın bay­raq­da­rı" ki­mi po­e­ma­lar­da can­lı və zən­gin bə­dii bo­ya­lar­la iş­lə­nib. Bö­yük şa­ir po­e­ma­la­rın­da təs­vir et­di­yi hə­yat ha­di­sə­lə­ri­nə fəl­sə­fi mə­na ve­rər­kən, xə­yal­dan, ide­a­list gö­rüş və tə­səv­vür­lər­dən de­yil, in­san hə­ya­tı və var­lı­ğı­nın ob­yek­tiv qa­nun­la­rın­dan çı­xış edir, bu hə­qi­qət­lə­ri oxu­cu­la­rı­na aşı­la­ma­ğa, on­la­rı yan­lış fəl­sə­fə və əqi­də­lə­rin fə­la­kə­tin­dən qo­ru­ma­ğa ça­lı­şır. Bu cə­hət­dən şa­i­rin "26-lar", "Zən­ci­nin ar­zu­la­rı" və "Ölüm kür­sü­sü" po­e­ma­la­rın­da fəl­sə­fi fi­kir­lə­ri ma­raq­lı və ib­rə­ta­miz­dir.

Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı ta­ri­xin­də şe­ir­lə xalq qəh­rə­man­lıq dram­la­rı­nın ya­ra­dı­cı­sı olan Sə­məd Vur­ğun mil­li dra­ma­tur­gi­ya və te­atrlar­mı­zın qar­şı­sın­da ye­ni yük­sə­liş yol­la­rı açıb. Da­hi şa­ir "Va­qif", "Xan­lar", "Fər­had və Şi­rin" ki­mi yük­sək bə­di­i­lik nü­mu­nə­si olan dram­lar ya­zıb. Bu əsər­lər xal­qı­mı­zın qəh­rə­man keç­mi­şin­dən da­nı­şır, Və­tə­nə mə­həb­bə­tin əsa­sı­nı təş­kil edir. Xal­qın yük­sək ar­zu və is­tək­lə­ri, nə­cib in­sa­niy­yət duy­ğu­la­rı bu dram­lar­da əks olu­nub. "Va­qif" dra­mı bu­gün­kü Azər­bay­can dra­ma­tur­gi­ya­sı­nın şah əsə­ri­dir. Bö­yük ta­ri­xi məz­mu­nu olan bu əsər­də qüd­rət­li in­san xa­rak­ter­lə­ri, bir-bi­ri­nə zidd və ba­rış­maz nə­həng qüv­və­lər çar­pı­şır. Bu əsər­də gər­gin mü­ba­ri­zə səh­nə­lə­ri bir-bi­ri­ni əvəz et­dik­cə bö­yük bir əs­rin və xal­qın hə­ya­tı par­laq şə­kil­də can­la­nır. "Va­qif" dra­mın­da Azər­bay­can şe­i­ri son də­rə­cə mə­na­lı, ob­raz­lı və tə­sir­li­dir. Va­qi­fə aid olan bir çox bə­dii key­fiy­yət­lə­ri "Xan­lar"da, "Fər­had və Şi­rin"də də gör­mək olar. Da­hi şa­i­rin şe­ir­lə­ri ki­mi dram­la­rı da sa­də dil­li, tə­sir­li və mə­na­lı ifa­də­lər­lə əmə­lə gə­lir. Onun səh­nə əsər­lə­rin­də hə­yat ol­duq­ca dol­ğun müx­tə­lif xa­rak­ter­lər­lə əks olu­nur.

1956-cı il mart ayı­nın 21-də Sə­məd Vur­ğu­nun 50 ya­şı ta­mam olur. Şa­i­rin yu­bi­le­yi­nin ke­çi­ril­mə­si­nə ha­zır­lıq­lar çər­çi­və­sin­də Azər­bay­can SSR rəh­bər­li­yi tə­rə­fin­dən "Azər­bay­ca­nın xalq şa­i­ri" adı tə­sis edi­lir və ilk də­fə bu ada Sə­məd Vur­ğun la­yiq gö­rü­lür. May ayı­nın 12-də ope­ra və ba­let te­at­rın­da SSRİ-nin ədə­bi ic­ti­ma­iy­yə­ti­nin və xa­ri­ci qo­naq­la­rın iş­ti­ra­kı ilə şa­i­rin tən­tə­nə­li yu­bi­ley ge­cə­si ke­çi­ri­lir. Yu­bi­ley tən­tə­nə­sin­dən iki həf­tə son­ra 1956-cı il may ayı­nın 27-də şa­i­rin göz­lə­ri əbə­di yu­mu­lur. May ayı­nın 28-dən 30-na ki­mi şa­i­rin cə­na­zə­si Azər­bay­can Döv­lət Fi­lar­mo­ni­ya­sı­nın bi­na­sın­da qo­yu­lur. O gün­lər bü­tün Azər­bay­can ma­təm içə­ri­sin­də idi. Üç gün xal­qı­mız şa­ir­lə vi­da­laş­ma­ğa gə­lir, iz­di­ham­lı in­san axı­nı­nın ar­dı-ara­sı kə­sil­mir­di. Şa­ir may ayı­nın 30-da Ba­kı­da Fəx­ri xi­ya­ban­da dəfn edi­lir.

Ma­təm gün­lə­rin­də şa­i­rin ai­lə­si­nin adı­na öl­kə­mi­zin bü­tün gu­şə­lə­rin­dən baş sağ­lı­ğı te­leq­ram­la­rı gə­lir­di. Ürək ağ­rı­sı ilə ya­zı­lan be­lə te­leq­ram­la­rın bi­rin­də: "Tə­səl­li­niz o ol­ma­lı­dır ki, Sə­məd Vur­ğu­nun öl­dü­yü gün­dən onun ye­ni hə­ya­tı - şa­ir ölüm­süz­lü­yü baş­la­nır" - söz­lə­ri ya­zıl­mış­dı. Bu hə­qi­qət idi...

Azər­bay­can şe­i­ri­nin ya­ra­dı­cı­la­rın­dan bi­ri olan, əsər­lə­ri­lə çox­mil­lət­li so­vet po­e­zi­ya­sı­nın fon­du­nu zən­gin­ləş­di­rən xalq şa­i­ri Sə­məd Vur­ğun qiy­mət­li ədə­bi irs qo­yub ge­dib. Şa­i­rin po­e­zi­ya və dram əsər­lə­ri Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı­nın in­ki­şa­fın­da mi­sil­siz rol oy­na­yıb, xal­qı­nın hə­ya­tı­na və mə­nə­viy­ya­tı­na də­rin kök­lər­lə bağ­la­nıb. O, bü­tün var­lı­ğı ilə doğ­ma Azər­bay­can xal­qı­nın adət və ənə­nə­lə­ri ilə bağ­lı olan, xal­qın ən gö­zəl si­fət­lə­ri­ni ha­mı­dan ar­tıq du­yan və ha­mı­dan çox se­vən bir sə­nət­kar olub. Onun ya­ra­dı­cı­lı­ğı yal­nız Azər­bay­can xal­qı üçün de­yil, bü­tün sə­nət və hə­qi­qət aşiq­lə­ri üçün qiy­mət­li və əziz­dir.

Biz bu ta­ri­xi şəx­siy­yə­ti­mi­zin xid­mət­lə­ri­ni hə­mi­şə yad et­mə­yə borclu­yuq.

Al­lah rəh­mət elə­sin.

Fa­zil QA­RA­OĞ­LU,
pro­fes­sor