Sahibkarların ixrac vasitəsilə təşkil etdiyi valyuta axınında müvəkkil bankların iştiraki təcrübi baxımdan mümkün deyıl
Artıq bir ilə yaxındır ki, ölkədən ixrac edilən malların dəyərinin vaxtında müvəkkil bankların hesabına köçürülməməsi problemi mediada tez-tez manşet xəbərlərinə çevrilir. Əslində ölkədən ixrac edilən hər növ mal və xidmətlərin dəyəri 180 gün müddətində müvafiq valyutada ixracatçı şirkətin ölkədəki müvəlkkil bankının hesabına geri ödənilməlidir.
Yəni məhsulun realizasiyası üçün qanunla müəyyənləşdirilmiş müddət 6 aydır. Əslində məhsulun satışı və dəyərinin müvafiq valyuta şəklində geri ödənilməsi üçün bu kifayət qədər uzun müddətdir. Mal idxalçı şirkət tərəfindən qəbul edilirsə, onun dəyərinin ödənilməsi cəmi bir neçə gün, uzağı bir həftə vaxt tələb edir. Lakin bu qədər uzun müddətə də malın dəyəri müvəkkil banklardakı sahibkar hesabına köçürülmürsə, artıq bununla bağlı cinayət işinin açılması qanunun tələbidir.
Gömrük mütəxəssislərinin fikrincə, malın dəyərinin qanunda göstərilən müddətdə, yəni 180 gün ərzində geri ödənilməməsi əslində sahibkarların ölkədən valyuta axınının təşkil edilməsinin bir sxemidir. Əvvəllər Gömruk Komitəsinin ixracatçı şirkətin müvəkkil bankının hesabından xəbəri olmurdu. Yəni gömrukdə bilinmirdi ki, hansı ixracatçı malın dəyərini ödəyib və ya ödəməyib. Hazırda isə ixracatçı şirkətlər müvəkkil bank hesablarını ixrac zamanı gömrüyə təqdim edirlər. Mal ixraci barədə müvəkkil banklar da məlumatlı olur. Eyni zamanda, müvəkkil bank malın dəyərinin ödənilməsi və ya ödəniş vaxtının keçməsi barədə üç bank günu ərzində Gömrük Komitəsinə onun sorğusu əsasında məlumat verir. Bunun əsasında isə Gömruk Komitəsi müvafiq hüquq-mühafizə orqanlarına məlumat verir və bu əsasla vaxti keçmis ödənişlərin istintaqı başlayir.
Hazırda kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracından əldə olunan pul vəsaitlərinin ölkəyə qaytarılması istiqamətində tədbirlər davam etdirilir. Bu barədə Baş Prokurorluğun mətbuat xidmətindən məlumat verilib.
Məlumatda bildirilib ki, xarici ölkələrə müxtəlif növ məhsulları ixrac edən bəzi sahibkarlıq subyektlərinin müvafiq valyutada olan pul vəsaitlərini Azərbaycan Respublikasına qaytarmamaları ilə bağlı Dövlət Gömrük Komitəsindən daxil olmuş məlumatlar əsasında prokurorluq orqanlarında cinayət işləri başlanaraq ibtidai istintaq aparılır.
Hazırkı vaxtadək Şirvan şəhər, habelə Qusar, Bərdə, Masallı, Tovuz, Siyəzən, Şəki, Şabran və Gədəbəy rayon prokurorluqları tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində bəzi sahibkarlıq subyektlərinin xarici ölkələrə ixrac edilmiş kənd təsərrüfatı məhsullarının alqı-satqısından əldə etdikləri pul vəsaitlərinin 33 milyon ABŞ dollarından artıq (müvafiq dövrün məzənnəsi ilə 56 milyon manatdan artıq) hissəsinin ölkəmizdə müvəkkil edilmiş bank hesabına qaytarılması təmin edilib.
Prokurorluq orqanları tərəfindən bu kateqoriya araşdırmalara dair, yəni müxtəlif şəxslər tərəfindən mal və məhsulların ixracı nəticəsində əldə edilən pul vəsaitlərinin ölkəmizdə müvəkkil bank hesablarına qaytarılması istiqamətində zəruri prosessual tədbirlərin icrası davam etdirilir.
Cəmiyyətdə belə bir fikir formalaşıb ki, müvəkkil bankların da ixrac edilən məhsulların dəyərinin vaxtında ödənilməməsində müəyyən rolu ola bilər. Ona görə də müvəkkil bankların adının ictimailəşdirilməsi vacibdir. Lakin müstəqil bank mütəxəssisləri bildirir ki, müvəkkil bankların bu prosesdə iştirakı belə ola bilər ki, onlar ixrac edilən malın dəyərinin geri ödənilməməsi barədə Gömrük Komitəsinin sorğusuna səhv cavab versin. Yəni tutaq ki, real olaraq sahibkar ixrac etdiyi məhsulun dəyərini idxalçı geri ödəmədiyi halda, banka məlumat versin ki, idxalçı artıq malın pulunu geri ödəyib. Bu halda bank məsuliyyət daşıyır. Lakin bu da mümkün deyil. Çünki bank Gömrük Komitəsinin sorğusuna cavab verərkən, müsbət cavabla birlikdə vəsaitin müvəkkil bankın hesabina köçrülməsini özündə əks etdirən sənədlərin surətini də təqdim edir. Ona görə də bu prosesdə bankın hər hansı bir rola malik olmasi mümkün deyil.
Sxem belə qurulub ki, ixrac mallarının dəyəri müvəkkil banka mədaxil olan kimi bank Gömrük Komitəsinə sistem üzərindən avtomatik məlumat göndərir. Gömrük Komitəsinin elektron sistemi isə dəyərinin geri ödənilmə müddəti bitən malları dərhal göstərir. Həmin məlumat əsasında Gömrük Komitəsi dəqiqləşdirmə aparmaq üçun müvəkkil banka sorğu göndərir. Müvvəkkil bank ən geci üç gün müddətində sorğunu cavablandırır. Gömrük Komitəsi isə həmin sorğunun cavabını alandan sonra müvafiq addım atır.
Bu proses sahibkarların ölkədən valyuta axını təşkil etmək sxemidir. Ölkədən bu cür valyuta axınının təşkili daxildə valyutaya tələbatı artıran amillərdən biridir. Hər ay Mərkəzi Bank hərraca 700-800 milyon dollar valyuta çıxarır. İxrac mallarının dəyəri vaxtında müvafiq valyutada geri qayıtsa, bu hərrac məbləğlərinin də həcmi bir qədər azalar.
Əslində iqtisadiyyatı neftdən asılı olmayan ölkələrdə xarici valyutaya tələbatı ixrac mallarından müvəkkil banklardakı hesablara daxil olan valyutalar təmin edir. Lakin Azərbaycanda qeyri-neft sektorunun ixracatda payı az olduğundan, bu vəzifəni Mərkəzi Bank neft satışından əldə edilən valyuta hesabına icra edir.
Akif NƏSİRLİ
