Dünyada müşahidə olunan bahalaşma fonunda Azərbaycanın idxaldan asılılığını azaltmaq üçün preventiv tədbirlərin miqyasını genişləndirir. Amma o da etiraf edilməlidir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya edib və qlobal miqyasda gedən proseslər, o cümlədən hazırda ərzaq mallarının bahalaşması ölkəmizə də təsirsiz ötüşmür. Bunu taxıl məhsullarının, o cümlədən buğdanın timsalında aydın görmək olar.
Digər tərəfdən nəzərə alınmalıdır ki, bu gün təkcə taxılın, buğdanın qiymətindən söhbət getmir, eyni zamanda taxıl qıtlığı yaşanır. Çünki taxılın əsas ixtracatçıları Rusiya və Ukraynadır, dünyada taxıl ixracatının 30 faizi məhz bu ölkələrin payına düşür. Məlumdur ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi nəticəsində bir çox ölkələr fiziki cəhətdən öz əhalisini buğda ilə təmin edə bilmir. Ancaq Azərbaycanda bu sahədə heç bir problem yoxdur. Ölkəmiz ənənəvi olaraq taxılı, gübrəni Rusiyadan alır. Rusiyalı tərəfdaşlarla əldə edilmiş razılaşmalar nəticəsində Azərbaycana istənilən qədər həm gübrə, həm taxıl ixrac edilir. Lakin təbii olaraq qiymətlərdə artım Azərbaycana da təsirsiz ötüşmür. Bunun da səbəbləri var. Əvvəla bu, dünyada gedən bahalşama ilə bağlıdır. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının dünya ərzaq üzrə bahalaşma indeksi keçmiş dövrlərin bütün rekordlarını üstələyib. Halbuki, BMT-nin nəzarəti ilə Türkiyə, Rusiya və Ukrayna razılaşması buğdanın qiymətinin aşağı enməsinə ümidlər verirdi. Belə ki, buğdanın qiyməti 11,5 faiz aşağı endi. Lakin buna baxmayaraq, buğdanın qiyməti yenə də 2021-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 24,8 faiz yüksəkdir. Cari ilin iyul ayından başlayaraq kənd təsərrüfatında həyəcanlı siqnallar müşahidə olunmağa başladı. Belə ki, Rusiya ümumi buğda ixracatını 4,6 milyon ton, ötən illə müqayisədə isə 13 faiz azaltdı. Həmçinin bu məsələdə Rusiya tərəfindən ixrac rüsumlarının tətbiqi də öz mənfi rolunu oynamaqda davam edir. Belə ki, aprel ayında hər ton üçün 100 dollar tələb olunurdusa, artıq bu məbləğ 146 dollara qədər artırılıb. Digər tərəfdən, bazarlarda Rusiya buğdasının ənənəvi alıcılarından başqa yeniləri də peyda olub. Bunlar Əlcəzair, Sudan, İordaniya və Pakistandır. Belə vəziyyət tələbi artırdığından qiymətləri də yüksəldir. Ukraynadan ixrac imkanlarının azalması da prosesə təsir edir. Ümumiyyətlə, Ukraynadan ixracın əhəmiyyətli dərəcədə azalması gözlənilir. Cari mövsümdə Ukraynada 14,2 milyon hektar kənd təsərrüfatı torpaqları əkilib ki, bu da ötənilki göstəricidən 2,8 milyon hektar azdır. Bu fonda qlobal miqyasda məcmu təklifin həcm göstəricisinin cari ildə 19 milyon ton azalaraq 1 milyard 52 milyon ton olacağı təxmin edilir. Göründüyü kimi dünya üzrə buğda istehsalı və ixracı ilə bağlı gözləntilər ürək açan deyil, bu isə həmin məhsula olan tələbatının əhəmiyyətli hissəsini xarici mənbələr hesabına təmin edən ölkələr üçün əlavə risklər yaradır. Azərbaycan da bu mənada istisna deyil. Ölkə buğdaya olan tələbatının yalnız 60 %-ni daxili imkanlar hesabına təmin edir.
Azərbaycan daxili tələbi ödəmək üçün xaricdən aldığı buğdaya əvvəlki dövrlə müqayisədə indi daha çox vəsait sərf edir. Belə ki, 2020-ci ildə Azərbaycan 1,4 milyon ton buğdanı xaricdən 297 milyon dollara alıbsa, 2021-ci ildə 1,15 milyon ton buğdaya 332 milyon dollar ödəyib. Yəni idxalın həcmi azalsada dəyəri 12 % artıb. Son bir ildə isə idxal olunan buğda 82 dollar və ya 77 % bahalaşaraq iyunda bir ton üçün 402 dollar təşkil edib.Bu, bilavasitə dünya bazarında cərəyan edən proseslərin nəticəsidir. Dünya bazarında cərəyan edən proseslər Azərbaycanın daxili iastehsalına da təsir göstərib. Belə ki, bu ilin iyununda Azərbaycanda istehsal olunan buğdanın bir tonunun qiyməti 610 manat olub ki, bu da bir il əvvəlki göstəricidən 220 manat və ya 56 % çoxdur. İndilikdə isə Azərbaycanın torpaq ehtiyatları, iqlim şəraiti ölkəmizdə bütün əkin ərazilərində yüksək, keyfiyyətli məhsuldarlıq əldə etməyə imkan vermir. Bu onu göstərir ki, ölkəmiz uzun illər taxılla, xüsusilə də toxumçuluq və yem taxılı üzrə xarici bazarlardan asılı olacaq. Dünyada baş verən tendensiyalar isə göstərir ki, taxıl növlərinin qiyməti gündən-günə artır. Kataklizmlər, siyasi, iqtisadi, hərbi böhranlar qiymət artımını daha da körükləyir. Daha bir mühüm məqam odur ki, Azərbaycanın buğda aldığı digər ölkəər də bu məhsulu bahalaşdırır. Buna misal kimi Qazaxıstanın adını çəkmək olar. Rusiyanın ardınca, Qazaxıstan da buğda ixracına kvotalar tətbiq etməyə başladı. İlk kvotalar cari il aprelin 15-dən iyunun 15-nə qədər tətbiq edildi. Burada ixrac 1 milyon ton buğda və 300 min ton unun məhdudlaşdırılması ilə nəzərdə tutulub. Yeni kvotalar isə iyulun 8-dən sentyabrın 30-dək nəzərdə tutulub. Belə ki, burada da buğda ixracatı 550 min ton, un ixracatı isə 370 min ton nəzərdə tutulub. Beləliklə, ölkəyə buğda və unun ixracatı baha başa gəlir. Tələbi tam ödəmək üçün yaranan kəsiri isə yalnız bu məhsulları başqa ölkələrdən baha qiymətə idxal etməklə ortadan qaldırmaq olar. Bu da sözsüz ki, həmin məhsulların bahalaşması ilə nəticələnəcək. Ölkənin bu vəziyyətdən çıxış yolu təcili olaraq daxili istehsalı artırmaq və ərzaqlıq buğdanın əkin sahələrini genişləndirməkdir. Bu sahəyə dövlətin və özəl sektorun böyük investisiya yatırması artıq həyati vacib strateji məsələdir. Yaxın perspektivdə isə un və çörəyin bahalaşmasının digər sahələrə təsirlərinin minimuma endirilməsi üçün müvafiq tədbirlərin həyata keçirilməsi çox vacibdir. Digər tərəfdən, hər kəsə bəllidir ki, hökumət uzun illər bu sahəni dotasiya və subsidiya ilə qorumağa çalışıb. Çünki Azərbaycan əhalisi dünyada ən çox taxıl, un və un məhsulları istehlak edən xalqlardan sayılır. Ona görə də Azərbaycanda taxılın qiymətinin artımı bütün istehlakçılara təsir edə bilir.
Ramil QULİYEV
