Rəqəmsal pullar olan kriptovalyutalar ətrafında dünyada gedən proseslər daha maraqlı xarakter almağa başlayıb. Bu pullardan istifadə məsələsində yenə ziddiyyətli mövqe hökm sürür.
Sözügedən məqam barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, kriptovalyutalar yenidən sürətlə bahalaşır. Dünyanın aparıcı kriptovalyutası olan bitkoinin qiyməti 42 min dolları keçib. Bu kriptovalyuta son 7 gün ərzində isə 23,4 % bahalaşıb. Nəticədə onun kapitallaşması 783,73 milyard dollara çatıb. Kapitallaşmaya görə 2-ci pillədə qərarlaşan “Ethereum”un qiyməti isə son bir sutkada 5,27 % artaraq 2 469 dollar olub. İlk onluqda qərarlaşan kriptovalyutalardan ən böyük artım isə “Polkadot”da olub. Kriptovalyuta bazarının toplam dəyəri 1,63 trilyon dollar həddində qərarlaşıb. Belə bir vaxtda bəlli olub ki, ABŞ-ın və dünyanın aparıcı investisiya bankı “JPMorgan”ın kapitalın idarə olunması bölməsinin bütün müştəriləri kriptovalyuta fondlarına çıxış əldə edəcək. Onlara “Grayscale” şirkətinin "Bitcoin", "Bitcoin Cash", "Ethereum" və "Ethereum Classic"in bazasında buraxılan 5 məhsulla işləməyə icazə verilib. Yeni xidmət investisiya xidmətləri üçün müraciət edən müştərilər, həmçinin ticarət tətbiqi və konsaltinq servisinin istifadəçiləri üçün açıqdır. Məsləhətçilər kriptovalyutaları yalnız müştərilərdən gələn sorğu əsasında alıb-sata bilərlər. "JPMorgan” çox varlı kateqoriyasına aid olmayan müştərilərə bu tip xidmətləri təqdim edən ilk iri bankdır.
ABŞ-ın iki qocaman bankından biri olan “State Street” isə fondlarının varlı müştərilərinə kriptovalyuta ilə bağlı xidmətlər göstərəcək. Söhbət imkanlı müştərilərə hesabatlılığın tərtib olunması və rəqəmsal aktivlərlə əməliyyatların emalında köməklik göstərilməsindən gedir. Bu məqsədlə bank kriptovalyutalarla iş üçün proqram təminatı tədarükçüsü olan “Lukka Inc” şirkəti ilə əməkdaşlığa başlayıb. “State Street”in təməli 1796-cı ildə qoyulub. Bankın aktivləri 40 trilyon dollardır. Bir çox Avropa, Asiya ölkələrində də rəqəmsal pullardan istifadə genişlənir. Azərbaycanda da proses diqqətlə izlənilir. Lakin ölkəmiz rəqəmsal pullardan istifadəyə tələsmir. Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov ölkədə rəqəmsal pulların istifadəsi imkanlarına münasibət bildirərkən bu xüsusda deyib: "Sürətlə hərəkət edən qatarın önündə durmaqdansa, ona minmək lazımdır. Hesab edirəm ki, biz bu qatara oturanlardan olacağıq. Amma rəqəmsal valyuta ilə bağlı suallar çoxdur. Məsələn, bu növ valyuta maliyyə sabitliyinə necə təsir edəcək? Həmçinin çirkli pulların yuyulması ilə bağlı vəziyyətin də necə olacağı sual doğurur. Amma dünyada ciddi müzakirələr və eksperimentlər aparılır. Mərkəzi Bank rəqəmsal manatla bağlı araşdırmalar aparır və bu sahədə Türkiyə Mərkəzi Bankı ilə həftəlik müzakirələr gedir. Onların ciddi tədqiqatları var və biz də bu tədqiqatlara qoşulmuşuq. Nəticə haqqında ictimaiyyətə məlumat verəcəyik. Hesab edirəm ki, bu, rəqəmsal iqtisadiyyatın ciddi tərkib hissəsi olacaq". Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Maliyyə və maliyyə institutları kafedrasının professoru Elnur Sadıqov isə deyir ki, dünya iqtisadiyyatında davam edən gərginliklər göstərir ki, hələ də vahid ödəniş forması yoxdur: “ABŞ dolları dünya iqtisadiyyatında tətbiq ediləndə kimsə düşünməzdi ki, bu bir gün iqtisadi alətdən siyasi alətə çevriləcək. Dolların siyasi alətə çevrilməsi ölkələri təzyiq altında saxlamağa şərait yaradır. Bu baxımdan yeni maliyyə alətinin tapılmasına ehtiyac var idi. Hazırda bitkoin ABŞ tərəfindən təklif edilir. Ancaq o, dollara nisbətdə qeyri-stabil bir ödəniş vasitəsidir. Bu baxımdan hesab edirəm ki, bitkoinin istifadəsi məqsədəuyğun deyil”.
Həqiqətən də, kriptovalyuta barəsində narahatlıq yaradacaq bir çox suallar var. Heç bir təşkilat və ya dövlət kriptovalyutaya nəzarət etmir və onun hərəkətini izləmək mümkün deyil. Bu, hamı üçün sərbəst girişi olan müstəqil bir sistemdir. Buna görə də bəzi dövlətlər ehtiyat edir ki, kriptovalyutadan çirkli pulların yuyulması və terror təşkilatlarına vəsaitlərin köçürülməsi üçün istifadə oluna bilər. Bundan başqa kriptovalyutanın kursuna təsir göstərəcək aşkar amillər yoxdur. Bu bazar iri oyunçuların spekulyasiyasından çox asılıdır. Bununla belə, ötən ildən Azərbaycanda da kriptovalyuta birjası yaradılıb. Kriptovalyuta bazarında qiymətlərin artması Azərbaycanda artıq adi vətəndaşların və həvəskar investorların rəqəmsal aktivlərə olan marağını daha da artırıb. Bundan əlavə, ekspertlərin fikrincə, hazırda dünya iqtisadiyyatının rəqəmsallaşmaya doğru istiqamətlənməsi ölkəmizdə dövlət və özəl sektorun iştirakçılarının rəqəmsal texnologiyaların verə biləcəyi imkanlardan faydanlanmasını zəruri edir. Hesab edilir ki, kriptovalyutalar gələcəyin ödəniş vasitəsidir. Yaxın 10 ildə kriptovalyutaların dünya ölkələrinin əksəriyyətində ciddi şəkildə tətbiq olunan ödəniş alətlərindən birinə çevriləcəyi gözlənilir. Dünyada əksər mərkəzi banklar artıq faktiki olaraq kriptovalyuta emissiyasını ya araşdırır, ya da bununla bağlı hüquqi mühitin formalaşması istiqamətində işlər görür. İqtisadçıların sözlərinə görə, kriptovalyutaların bir çox üstünlükləri var. Burada əlavə xərclərə, nominalların, əskinasların emissiyasına ehtiyac olmur və sürət həddindən artıq yüksəkdir. Bu gün bankların nəzarəti və digər səbəblərdən bəzi hallarda pul köçürmələri 2-3 gün vaxt aparır. Kriptovalyuta ilə ödənişlər anında olan ödənişlərdir və ona görə də biznesin çox diqqətini çəkir. Bu mənada ekspertlərin fikrincə, Azərbaycan da bu prosesə qoşulmaq məcburiyyətindədir. Yaxın gələcəkdə Azərbaycanda da biznes subyektləri üçün buna zərurət yaranacaq. Lakin kriptovalyutalarda əsas narahatlıq nəzarət imkanlarının məhdud olmasıdır. Kütləvi şəkildə kriptovalyuta tətbiq edilərsə, bunu tənzimləmək üçün ölkəmizdə də hüquqi əsaslar yaradılmalıdır.
Ramil QULİYEV
