Qərbin enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində ötən əsrin sonlarından başlayaraq Azərbaycanın xüsusi çəkisi artmaqdadır. Ölkədə yeni karbohidrogen yataqlarının istismara verilməsi fonunda isə Bakının bu istiqamətdə daha böyük rol oynayacağı artıq dünya miqyasında da qəbul edilməkdədir.
Digər tərəfdən, məsələnin daha bir vacib tərəfi odur ki, Azərbaycan yeni yataqların istismarı və buradakı ehtiyatların təhlükəsiz şəkildə dünya, xüsusən də Qərb bazarlarına çıxarılmasını artıq öz imkanları hesabına reallaşdırmaq kimi qüdrətə malikdir. Hər halda, “Qarabağ” neft yatağı ilə bağlı proseslər də bunu təsdiq edir. Xatırladaq ki, “Qarabağ” yatağı Xəzər dənizinin cənub hövzəsində, Abşeron arxipelaqının şimal hissəsində yerləşir. Yataqda 1997-1998-ci illərdə Xəzər Beynəlxalq Neft Şirkəti konsorsiumu tərəfindən qazma işləri aparılıb. 2020-ci ildə SOCAR-ın və “Equinor” şirkətinin birgə qazma əməliyyatı vasitəsilə bu yataq məhz neft yatağı kimi kəşf edilib. “Qarabağ” yatağı 60 milyon ton neft ehtiyatına malikdir. Yataqda 6 neft, 3 qaz və 3 suvurucu quyunun qazılması nəzərdə tutulur. “Qarabağ” yatağı Azərbaycanın ən zəngin karbohidrogen yataqlarından biridir. Onun istismarı prosesini isə Azərbaycan əsas etibarı ilə öz daxili imkanları hesabına həyata keçirir.
Xatırladaq ki, elə bu günlərdə Prezident İlham Əliyev Heydər Əliyev adına Bakı Dərin Özüllər Zavodunda “Qarabağ” yatağının dayaq blokunun dənizə yola salınmasına başlanması mərasimində iştirak edib. “Qarabağ” dayaq bloku SOCAR-ın “BOSS Şelf” şirkəti tərəfindən Heydər Əliyev adına Bakı Dərin Özüllər Zavodunda tikilib. Qurğu neft-qaz kəşfiyyatı və hasilatı üçün nəzərdə tutulur. Dayaq bloku “Qarabağ” yatağında quraşdırılacaq stasionar dəniz özülünün üst hissəsini və göyərtə meydançasını saxlamaq məqsədilə şəbəkə tipli metal konstruksiya şəklində hazırlanıb. Bu blok dənizdə suyun dərinliyi 182 metr olan sahədə quraşdırılacaq. Blokun tikintisi iki il müddətinə başa çatıb. Konstruksiyanın ümumi çəkisi 16 min tondur. Dənizin 182 metr dərinliyində quraşdırılacaq dayaq bloku 10 ədəd əsas, 10 ədəd köməkçi ayaqlara malikdir. Blokun tikintisi iki il ərzində aparılıb. Konstruksiyanın hazırlanması prosesində mühüm amillərdən biri də yerli mütəxəssislərin iştirakıdır. Belə ki, dayaq blokunun tikintisində çalışanların 95 faizi yerli mütəxəssislər olub.
Keçmiş sovet dövründə bu cür qurğular olmadığından, dərinliyi 180 metr olan “Qarabağ” yatağından neft-qaz çıxarılmayıb. Amma indi vəziyyət fərqlidir. Ekspertlər qeyd edir ki, Azərbaycanın daxili imkanları hesabına Xəzər dənizinin bu günə kimi ən dərin hissəsində ən böyük platformanı quraşdırmağa yaxınlaşması fövqəladə əhəmiyyətə malikdir. Bununla ölkəmiz artıq sırf öz imkanları ilə dərinsulu Xəzərdə yerləşən yataqları istismar etmək potensialına malik olduğu ortaya qoyur. O baxımdan ki, SOCAR artıq "Azəri-Çıraq-Günəşli" yataqlarından daha dərində yerləşən “Qarabağ” yatağını işlətməyə texnoloji baxımdan qadirdir. Bu səbəbdən də son illərdə xarici şirkətlərlə bağlanan hasilatın pay bölgüsü sazişləri, əvvəlki kimi, operatorluq hüquqlarını sırf xarici şirkətə vermir. Əsasən bərabər hüquqlu və bərabər öhdəlikli sazişlər bağlanır. Bu, ilk növbədə neft-qaz sektorunda ən mürəkkəb prosesləri idarə etmək bacarığına malik milli kadrlar bazasının formalaşdığının da göstəricisidir. Digər tərəfdən o da mühüm haldır ki, neft potensialı 60 milyon ton səviyyəsində qiymətləndirilən, eyni zamanda, ildə ən azı 1,5 milyon ton neft və 1,5-1,8 milyard kubmetr qaz hasil ediləcək “Qarabağ” yatağının neft hasilatının sabit qalması, qaz hasilatının isə artırılması üçün böyük faydası olacaq. Yataqdan ilk mərhələdə ümumilikdə 21 milyon tondan çox neft, 13 milyard kubmetr qaz hasilatı nəzərdə tutulur. Perspektivdə isə yeni texnologiyalar hesabına digər ehtiyatın da çıxarılması gözlənir. Təbii ki, bu yataqdan əldə ediləcək neft və qaz gəlirləri Azərbaycanın iqtisadi qüdrətinin daha da yüksəlməsinə səbəb olacaq.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bununla Azərbaycan həm də Qərbin enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə yenə böyük töhfələr verməkdə davam edəcək. Bu, eyni zamanda onun da göstəricisidir ki, Azərbaycan dünyada qarşıdakı dövr ərzində də ən etibarlı və dayanıqlı enerji təchizatı mənbəyi kimi tanınmaqda davam edəcək. Xüsusən Xəzərdə istismar edilən yataqlar bu fonda ölkəyə yeni imkanlar yaradır. Məsələn, faktdır ki, “Şahdəniz” yatağı ən azı yüz il bundan sonra Azərbaycanı və tərəfdaş ölkələri qazla təchiz edəcək. “Şahdəniz” qazı Gürcüstan, Türkiyə, Bolqarıstan, Yunanıstan, İtaliyaya çatdırılacaq və perspektivdə Balkan bölgəsində yerləşən ölkələrə də qazın verilməsi mümkün olacaq. Ümumiyyətlə isə “Azəri-Çıraq-Günəşli”, “Şahdəniz, “Şəfəq-Asiman”, “Abşeron”, “Qarabağ” və digər yataqların istismarı Azərbaycanın Avrasiyanın yeni enerji xəritəsindəki mövqeyini gücləndirəcək. Bununla da Azərbaycan uzun müddət bundan sonra bir çox ölkələr üçün strateji və etibarlı tərəfdaş olaraq qalacaq. Bütün bunlar dünyada, xüsusən Qərb ölkələrində də yüksək qiymətləndirilir.
Ramil QULİYEV
