Şimal və cənub qonşularımızın dünya miqyasında sərt sanksiyalara məruz qalması onların sosial-iqtisadi inkişafına mənfi təsir göstərməklə yanaşı, bir-birinə daha çox yaxınlaşmasına da səbəb olub. Bu vəziyyətdə bəlli olub ki, Rusiya və İran sanksiyalardan yayınmaq üçün heç bir xarici müdaxilənin mümkün olmayacağı qitələrarası ticarət marşrutu yaradır.
Məsələ ilə bağlı “Bloomberg” agentliyi yazır ki, 3000 kilometrlik bu marşrut Avropanın şərqdəki qurtaracağı ilə Hind okeanını birləşdirməlidir. Agentliyin məqaləsində deyilir ki, bu hadisə həm də dünyada ən çox sanksiyalanmış iki ölkənin Qərbin təzyiqlərinə necə adaptasiya olunmaq istədiyini göstərir. Bu fonda “Bloomberg” yazır ki, barəsində bəhs edilən marşrut Xəzər dənizi və ona bitişik çaylarla yüklərin daşınmasına yol açır. Agentliyin dəniz naviqasiyasının izlənməsi sisteminin köməyi ilə topladığı məlumatlardan bəlli olur ki, sözügedən marşrutla hazırda Rusiya və İranın yük gəmiləri müntəzəm hərəkət edir. Londonda mənzillənmiş Kral Strateji Araşdırmalar İnstitutunun sanksiyalar və Rusiyanın xarici siyasəti üzrə eksperti Mariya Şagina bu barədə bildirir ki, bu, sanksiya təhlükəsi olmayan bütöv bir təchizat xəttinin yaradılması deməkdir. Bu da qeyd olunur ki, sözügedən marşrutun inkişafına milyardlarla dollar investisiyalar yatırılır. Şaginanın məlumatına görə, Tehran və Moskvanın bu layihəyə yatırdıqları sərmayə 25 milyard dollar civarındadır: “Bu iki ölkə siçan-pişik oyunu oynayır. Onlar qadağan edilimiş malların və silahların daşınması üçün bütün dəlmə-deşikləri öyrənir və istifadə etməyə çalışırlar”. Bu da qeyd olunur ki, Don və Volqa çayları ilə üzən gəmilərdə ənənəvi olaraq enerji və kənd təsərrüfatı malları daşınır. Qeyd edək ki, İran Rusiya taxılının üçüncü ən böyük alıcısıdır. İki ölkə arasında turbinlər, polimerlər, tibb malları və ehtiyat hissələri kimi sahələr də daxil bir çox yeni biznes razılaşmaları əldə olunub. “Bloomberg” qeyd edir ki, Rusiya İran gəmilərinin Volqa və Don çaylarında sərbəst üzməsi üçün yeni qaydaların üzərində işləyir. Dünya boyunca dəniz naviqasiyasını izləyən resurslar bildirir ki, son aylarda Rusiyanın Xəzərdəki limanlarına onlarca İran gəmisi yan alıb. Daha sonra “Bloomberg” yazır ki, ABŞ rəsmiləri İran və Rusiya arasında yaranmış bu yeni dəniz dəhlizinə narahatlıqla baxırlar. Onların başlıca narahatlığı Ukraynada müharibə aparan Rusiyanın İran silahları ilə təchizatı ilə bağlıdır. ABŞ prezidenti Co Bayden administrasiyasının İran üzrə xüsusi səfiri Robert Mali Rusiya və İranın bu işbirliyi barədə deyib: “Bu, onların qəbul etdikləri son dərəcə ziyanlı və məsuliyyətsiz qərardır. Buna göz qoymaq çox mühümdür”. Bayden administrasiyasının sanksiyalar üzrə daha bir yüksək vəzifəli məmuru, Ceyms O’Brayan isə bildirib: “Bu bizim diqqətlə izlədiyimiz bir məsələdir. Biz həm bu marşrutu, həm də ümumilikdə İran-Rusiya əlaqələrini izləyirik”. O əlavə edib ki, Vaşinqton Rusiyanın sanksiyalardan yayınmaq üçün etdiyi bütün cəhdlərdən narahatdır, amma ABŞ İran və Rusiyanın məhdudiyyətlərdən yayınmasına imkan verməyəcək. Xüsusi elçi Robert Mali isə qeyd edib ki, ABŞ-ın İran və Rusiyaya qarşı sanksiyalarını pozan üçüncü ölkələrə də sanksiyalar tətbiq olunacaq.
Hesab edilir ki, yaranmış vəziyyətdə Qərbin Xəzər marşrutuna diqqəti artacaq. Bu da o deməkdir ki, Rusiya və İran Xəzəri Qərb üçün hədəfə çevirir. Məhz belə bir vaxtda Britaniya hökuməti xəbərdarlıq edib ki, Rusiya İranı Yaxın Şərqdə və bütün dünyada təhlükəsizliyi təhdid edəcək qabaqcıl hərbi texnologiya ilə təmin etməyə hazırlaşır. Böyük Britaniyanın müdafiə naziri Ben Uolles parlamentdə deyib ki, Moskva İranın Ukraynaya hücumu zamanı istifadə etdiyi İran pilotsuz təyyarələri müqabilində Tehrana hərbi komponentlər verəcək. Ölkə parlamentinə verdiyi açıqlamada Uolles deyib ki, İran Rusiyanın qonşusuna təcavüzünü dəstəklədiyinə görə məsuliyyət daşımalıdır: “İran Rusiyanın əsas hərbi dəstəkçilərindən birinə çevrilib. 300-dən çox kamikadze pilotsuz uçan aparat tədarükünün müqabilində Rusiya onu həm Yaxın Şərqə, həm də beynəlxalq təhlükəsizliyə xələl gətirən qabaqcıl hərbi komponentlərlə təmin etmək niyyətindədir. Biz bu sövdələşməni ifşa etməliyik”. Uolles İrana hansı texnologiyanın ötürüldüyünü açıqlamayıb. Bu fonda “Reuters” xəbər agentliyi Rusiya Müdafiə Nazirliyi və İran Xarici İşlər Nazirliyindən cavab istəyib, lakin onların heç biri heç biri şərh verməyib. Uolles isə qeyd edir ki, Rusiyanın Ukraynanın enerji infrastrukturuna hücum etmək üçün İran dronlarından istifadə etdiyi və qış gələndə on minlərlə insanı işıqsız qoymaq niyyəti sirr deyil: “Rusiya günahsız mülki şəxslərə hücumunu gücləndirmək üçün İran bu dronlarını göndərərkən biz dayana bilmərik. Eskalasiyanın qarşısını almaq üçün dəstəyimizi artırmalıyıq”. Bir müddət əvvəl ABŞ da Rusiyanın İrana hava hücumundan müdafiə sistemləri, helikopterlər və döyüş təyyarələri daxil olmaqla qabaqcıl hərbi yardım göstərməyə hazırlaşdığını bildirmişdi. Ağ Evin Milli Təhlükəsizlik Şurasının sözçüsü Con Kirbi ABŞ kəşfiyyatının iddialarla bağlı qiymətləndirmələrinə istinad edərək bildirib ki, Rusiya İrana münasibətlərini tam hüquqlu müdafiə tərəfdaşlığına çevirən görünməmiş səviyyədə hərbi və texniki dəstək təklif edir. Kirbi, həmçinin, administrasiyanın İranın Rusiyaya yüzlərlə ballistik raket satmağı düşündüyünə dair məlumatlarını təkrarlayıb.
Samirə SƏFƏROVA
