İranda dini idarəçiliyə qarşı etirazlar yeni nəsil qadın və qızlar arasında görünməmiş sürətlə yayılmaqda davam edir. Bunlar fonunda həm də sosial şəbəkələr dini lider Ayətullah Əli Xamneinin şəkillərinin divarlardan çıxarılıb cırılmasını və sonra da yandırmasını əks etdirən videolarla doludur. Onlar hicabı “düzgün” taxmadığına görə saxlanan və polis şöbəsində ölən gənc kürd qadına ithafən başqa bir şüar da səsləndirirlər: “Birləşməsək, növbəti Məhsa Əmini biz olacağıq”.
İran hakimiyyəti Əmininin ölümündən sonra başlayan aksiyalara sərt reaksiya verir, amma etirazlar səngimir. Əksinə, İranda molla rejiminə qarşı etirazlar daha geniş miqyasda davam edir. Etirazçılar qadınların hüquqlarının qorunması, polis zorakılığına son qoyulması, İranın demokratikləşməsi və hökumətin istefasını tələb edirlər. Aksiyalar hicabsız qadın mərhələsindən, belə demək olarsa, “molla edamı mərhələsinə” keçib. Demək olar ki, bütün şəhərlərin körpülərində boynundan asılmış molla maketi görmək olar. Rəşt şəhərində isə, hətta Əli Xamneinin büstünün göz və ağız nahiyəsini qırmızıya (qan mənasında) boyayıblar. İran azərbaycanlılarından biri baş verənlər fonunda “Fərda” radiosuna bildirib: “Təbriz və digər şəhərlərdə gənc qadınlar çox vaxt küçəyə hicabsız çıxırlar. Yerli əxlaq polisi isə onlara əvvəlki kimi hər hansı təzyiq göstərmir”. Təhlükəsizliyə görə adının anonim qalmasını istəyən, Tehranda yaşayan İran azərbaycanlısı sözügedən radioya bildirib ki, yaxın günlərdə daha güclü və çoxminli aksiyaların keçirilməsi gözlənilir: “Bu təşkilatçılığı konkret hər hansı təşkilat və ya hərəkat üzərinə götürməyib. Əsasən gənclər təşəbbüslə çıxış edirlər. Liderlərinin olmaması isə prosesi həm gecikdirir, həm də insanları aksiyaya kütləvi şəkildə qatılmaqdan çəkindirir. Amma hazırkı rejimə nifrət o qədər böyükdür ki, insanlar ölümdən qorxmadan küçələrə çıxırlar. Xüsusən də Evin həbsxanasında baş verən yanğın, nəticədə 40 nəfərin öldürülməsi insanlarda qəzəbi artırıb”. İran rəsmiləri isə Evindəki yanğında 8 məhbusun öldüyünü bildirib. Kimliyini təhlükədən dolayı anonim saxlayan digər azərbaycanlı deyir ki, gənclər də etirazlarda fəaldır, lakin aparıcı qüvvə hələ də qadınlardır. Onun sözlərinə görə, İranda qadınların tələbi hicabsız gəzmək deyil. Onlar hakimiyyətin insanların şəxsi həyatına müdaxiləsinə etiraz edir: “İndi əksər şəhərlərdə gənc qadınlar çox vaxt küçəyə hicabsız çıxırlar. Buna əvvəl sərt müdaxilə edən əxlaq polisi isə onlara əvvəlki kimi hər hansı təzyiq göstərmir. Çünki bu təpki və zorakılığın böyük bir etiraza çevriləcəyindən ehtiyat edirlər. Əsasən də Azərbaycan şəhərlərində polis hicabsız qadınlara müdaxilə etməyə çəkinir. Rəsmi qurumlar da yerli polislərə təlimat veriblər ki, başıaçıq qadın gördükdə hər hansı müdaxilə etməsinlər. Yerli qadınlar başıaçıq gəzsələr belə, üst geyimlərində açıq-saçıqlıqdan qaçırlar. Çünki açıq-saçıq geyinənlərə polis sərt müdaxilə edir”.
Həmin şəxs onu da deyir ki, bir aydan çoxdur davam edən iğtişaşlar zamanı Mərənd və Marağa şəhərlərində isə hər hansı aksiya olmayıb: “Hadisələrin ilk mərhələsində Azərbaycan şəhərləri aktiv idilər. Təbriz və Urmiyədə bir neçə dəfə aksiya keçirildi. Lakin sonradan proseslər səngidi. Hazırda Təbriz və Urmiyədə hər hansı aksiya keçirilmir. Zəncan və Qəzvində tələbələrin etirazları davam edir. Mərənd və Marağa şəhərlərində isə hər hansı aksiya qeydə alınmayıb. Yeganə Azərbaycan şəhəri Ərdəbildir ki, orada 3 gündür aksiyalar dayanmır. Xeyli sayda həbs olunan və yaralanan var. Buna səbəb də orta məktəbdə təhsil alan 16 yaşlı Aytəki polisin qətlə yetirməsidir”. Ərdəbildə yaşayan 40 yaşlı xanım İranda nəinki etiraza çıxanların, bu mövzuda tənqidi bir söz deyənlərin də təzyiqlə üzləşdiyini deyir. Onun sözlərinə görə, hazırda vəziyyət gərgin olsa da, daha geniş aksiyalar baş vermir. Di gəl, saxlananlar var: “Hadisələr barədə başqa ölkədə yaşayan qohumuna, dostuna foto, video atanlar belə saxlanılır. Hətta onların əleyhinə bir söz deyənləri də bölməyə aparırlar. Nömrələr, telefon – hamısı yoxlanışdadır. O gün bir tanış sosial şəbəkədə paylaşım etdiyi üçün səhər saat 5-də gəlib aparmışdılar”. İranda bir sıra universitetlər son etirazlara qoşulublar. Qatı mühafizəkar prezident İbrahim Rəisi bir neçə gün əvvəl Tehranda ancaq qadınların təhsil aldığı Əl-Zəhra Universitetində çıxış edərkən qadın tələbələr “Rəisi, rədd ol”, “Mollalar, rədd olun” deyə qışqırıblar. Tehranda yaşayan bir azərbaycanlı bildirir ki, orta məktəblərin yuxarı sinifləri əsas etirazçı kəsimdir: “Qadın müəllimlər tətildədir. Onlar hökumətə etiraz olaraq dərsə gəlməkdən imtina edirlər. Bu yaxınlarda 17 yaşlı orta məktəb şagirdi dərsdən çıxıb evə gələrkən polis tərəfindən 24 güllə atəşinə məruz qalması valideynləri qorxudub. Aşağı siniflərin dərsə davamiyyətini saxlamağa çalışsalar da, əksər valideynlər uşaqlarını məktəbə göndərmir. Həm universitet, həm məktəblərdə dərsə hicabsız gəlmək adiləşib. İndi insanlar bunu özləri üçün ciddi bir şey və ya prinsipial məsələ saymırlar”. Bu arada İranda etirazlara cənub-qərbi Şuş şəhərindəki Haft Təpə şəkər zavodunun işçilərinin qoşulması xəbərləri gəlir. Onlar sırasında yer alan tanınmış əmək fəalı İsmail Baxşı qeyd edir ki, zavod menecerleri fəhlələri tətildən çəkindirmək üçün onların bank hesablarına pul qoyub, amma onlar ləyaqət nümayiş etdirərək tətilə çıxıblar. İran iqtisadiyyatının müxtəlif sektorlarında tətillər hökumətə təzyiqi artırır. Son günlər müxtəlif şəhərlərdən fəhlə tətilləri haqda xəbərlər gəlir, özəlliklə neft sənayesinin mərkəzi cənub ərazilərindən. Neft iqtisadiyyatın hökumətə qazanc gətirən azsaylı sektorlarındandır.
Samirə SƏFƏROVA
