Bəlli olduğu kimi, Azərbaycanda yüksək texnologiyaların tətbiqi və ölkədə Kosmos sənayesinin yaradılması bu gün xüsusi diqqət mərkəzindədir. Qeyd edilən istiqamətdə görülən işlər nəticəsində Azərbaycan artıq dünyanın kosmik ölkələri sırasında yer alır. Xüsusən də orbitə üçüncü peykini göndərən Azərbaycan bu istiqamətdə fəaliyyətini daha da genişləndirməkdədir.
Xatırladaq ki. hələ ötən ilin sonunda Prezident İlham Əliyev 2019-2022-ci illərdə yerli peyklərin xidmətlərinin inkişafı üzrə Dövlət Proqramını təsdiq edib. Bu sənəd yaxın 3 ildə müxtəlif dövlət strukturları və özəl şirkətlər tərəfindən peyklərin məlumatlarının istifadəsinin inkişafı sahəsində görülən işlərin miqyasının daha geniş hala gəlməsinə rəvac verəcək.
O da birmənalı həqiqətdir ki, Kosmosun fəthi iqtisadiyyatın səviyyəsinin və milli təhlükəsizliyin müəyyən olunmasının mühüm amilidir. Dövlətin iqtisadi inkişafının və hərbi gücünün artırılması kosmik tədqiqatlar sahəsində fundamental elmi biliklərin genişləndirilməsini tələb edir. Aerokosmik məkanda yerləşdirilən cihazlar və komplekslər tədqiq olunan obyektlər haqqında genişmiqyaslı və keyfiyyətcə yeni məlumatların alınmasına əlverişli imkanlar yaradır. İndi Azərbaycanın belə imkanlara sahib olması, eləcə də qeyd edilən səpkidə müxtəlif xarici ölkələrlə, o cümlədən də ABŞ-la əməkdaşlığı işğalçı Ermənistanda böyüük narahatlığa yol açıb. Bunu “armeniasputnik.am” portalının yazdıqlarından da aydın görmək olar. Portal bu xüsusda Azərbaycanın Qafqazda lider olduğunu, Ermənistanı çox geridə qoyuduğunu vurğulayır: “Ekspertlər diqqəti buna yönəldir ki, ABŞ son illərdə Kosmosun mənimsənilməsində Bakının əsas tərəfdaşına çevrilir. ABŞ ötən ilin dekabrında Azərbaycana ümumilikdə 109 milyon dollar məbləğində aviasiya-kosmik məhsulların önəmli həcmini ixrac edib. Bu məlumatlar Amerika-Azərbaycan ticarətinin keçənilki rəsmi statistikasının içindədir.
Qaynağa əsasən, Azərbaycan təyyarələr, kosmik texnologiya alıb. Diqqətçəkəndir ki, 2017-ci ildə ixracatın bu maddəsi sadəcə olmayıb. Bakı ABŞ-dan, habelə 31 milyon dollar məbləğində mülki təyyarələr və onlar üçün komplektləyicilər alıb. Politoloq, amerikaşünas Suren Sarkisyanın fikrincə, göstərilən məhsul formal olaraq mülki təyinatlı olsa da, istisna etmək olmaz ki, Bakı gələcəkdə ikitəyinatlı texnologiyalar almağa başlayacaq. Örnək üçün uzağa getmək lazım deyil – Azərbaycan ötən il mülki “Bell-412” helikopterləri alıb və bunları hərbiləşdirib.
ABŞ Azərbaycana silah və hərbi texnika satmadığı üçün Bakı belə fəndlərə əl atır. ABŞ-da münaqişə edən ölkələrə silah tədarük etməyə, o cümlədən müəssisədaxili və qanunvericilik xarakterli bir sıra maneələr var. Sərkisyan “Sputnik Armeniya”ya müsahibəsində qeyd edib: “Münaqişə edən ölkələrə silah tədarükünü yasaqlayan bir sıra hüquqi normalar var. Amma ABŞ yenə də silah satmağa başlasa, bunu balanslı şəkildə edəcək. ABŞ-ın Bakıya hərbi yardım göstərməyi qadağan edən 907-ci Düzəliş qabakı kimi qüvvədədir”.
Söz düşmüşkən, Donald Trampın milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Con Bolton hələ keçən ilin oktyabrında bildirib ki, ABŞ prezidenti Azərbaycana dövlət səviyyəsində Amerikanın yardım göstərməyini məhdudlaşdıran “Azadlığa Dəstək Aktı”na 907-ci Düzəlişin təsirini dayandırmaq üçün öz səlahiyyətlərindən istifadə edə bilər. Ekspertlərin çoxu o zaman bu bəyanatı Bakıya silah satışı üçün Vaşinqtonun əl-qolunu açmaq cəhdi kimi dəyərləndirib. Sarkisyanın sözlərinə görə, ABŞ bütünlükdə son illərdə Kosmosun mənimsənilməsində Bakının əsas tərəfdaşına çevrilir. Azərbaycan ABŞ və Fransa ilə birlikdə Kosmos sahəsində bir sıra layihələr gerçəkləşdirir. Bakı son illərdə orbitə bir neçə peyk buraxıb. Sarkisyan ehtimal edir ki, bu peyklər gərəkli anda Ermənistana qarşı istifadə olunacaq. Rəsmi İrəvan bu şəraitdə ABŞ və Azərbaycanın aviasiya və Kosmos sahəsində işbirliyinə praktik mane ola bilməz. Ermənistan dövlətinin bunun üçün resurs və imkanları son dərəcə azdır. Lakin alınan malların ikili təyinatı təsdiqlənəcəksə, ABŞ-dakı erməni lobbiçilik strukturları buna mane olmaq üçün müəyyən iş görə bilər”. Qeyd edilən yazıda böyük narahatlığa rəğmən, aydındır ki, İrəvan Bakı və Vaşinqton arasında hərbi, kosmik əməkdaşlığın inkişafına hansısa formada maneə yaratmaq iqtidarında deyil.
Hazırda Azərbaycan Kosmosda olan peyklərindən kommerisya məqsədilə istifadə edir. İndi orbitdə “Azerspace-1”, “Azersky”, “Azerspace-2” adlana üç peykimiz mövcuddur. “Azerspace-1” ötən 6 il ərzində 90 milyon dollar gəlir gətirib. Bu peykin 30-dan çox ölkədə daimi müştərisi var. Peyk regionda dövlət və özəl qurumlara şəbəkə xidmətləri sahəsində artmaqda olan tələbatı ödəmək üçün yüksək texniki imkanlar yaradır. “Azerspace-2” peyki də artıq kommersiya fəaliyyətinə başlayıb. Dəyəri 190 milyon dollar olan bu peykin ölkə iqtisadiyyatına 400 milyon dollar gəlir gətirəcəyi nəzərdə tutulur. “Azersky” isə Yer səthinin məsafədən müşahidəsi baxımından Azərbaycana böyük imkanlar qazandırır. Bütün bunlar Azərbaycanın dünya siyasətində kosmik uğurlarla nüfuzunun daha da artırılmasından xəbər verir. Elə Ermənistanı narahat edən əsas məqamlardan biri də məhz budur.
Nahid SALAYEV
