ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri Endryu Şefer (ABŞ), Stefan Viskonti (Fransa) və İqor Popov (Rusiya) Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan arasında baş tutacaq ilk rəsmi danışıqlar barədə birgə bəyanatla çıxış ediblər.
ATƏT-in rəsmi saytında yerləşdirilən bəyanat Ermənistanın indiki hakimiyyətinin bir ilə yaxındır danışıqlar prosesinin formatına dair irəli sürdüyü tezisləri alt-üst edir. Belə ki, həmsədrlər tərəfləri mövcud vəziyyətdə dəyişiklik yarada biləcək açıqlamalardan və hərəkətlərdən, gələcək danışıqlar üçün şərtlər irəli sürməkdən və digər tərəfin razılığı olmadan formata dəyişikliklər tələb etməkdən, o cümlədən aktiv hərbi əməliyyatları bərpa etmək çağırışlarından çəkinməyə çağırır. Məlumdur ki, həmsədrlərin bəyanatındakı bu hissə məhz Nikol Paşinyanın populist çıxışlarına cavab xarakteri daşıyır. Ermənistana açıq şəkildə bildirilir ki, erməni baş nazirin tez-tez gündəmə gətirdiyi format dəyişikliyi məsələsi heç müzakirə mövzusu belə ola bilməz. Bəyanatda aydın şəkildə vurğulanır ki, digər tərəfin razılığı olmadan format məsələsi müzakirə belə edilə bilməz. Digər tərəf kimi, təbiidir ki, Azərbaycan nəzərdə tutulur və ölkəmiz hər zaman bu tələbin mümkünsüzlüyünü vurğulayıb. Danışıqlar prosesində ilkin şərtlərin də məhz Ermənistan tərəfindən irəli sürüldüyünü nəzərə alsaq, həmsədrlərin son bəyanatını həm də Paşinyana yönəlmiş bir ciddi xəbərdarlıq olaraq da qəbul edə bilərik. Cünki hakimiyyətə gələn gündən məhz Nikol Paşinyan ilkin şərtlər irəli sürüb və daha çox da danışıqlar formatının dəyişilməsinin zəruriliyini vurğulayırdı. Bu, Nikol Paşinyanın hakimiyyətə gələndən bəri Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dair mövqeyinin əsas müddəası idi. İndi isə həmsədrlər onun nəzərinə çatdırır ki, danışıqlar ancaq indiki format çərçivəsində aparılmalıdır və danışıqların aparılması üçün hər hansı şərtin irəli sürülməsi qəbuledilməzdir. Bəyanatda həmçinin bildirilir ki, Minsk Qrupu formatında nizamlama prosesinin mahiyyətinə dair bu yaxınlarda səslənən bəzi ziddiyətli publik bəyanatlara istinad edərək həmsədrlər təsdiq edir ki, ədalətli və qəti nizamlama Helsinki Yekun Aktının əsas prinsiplərinə, o cümlədən güc tətbiq etməməyə və ya güc tətbiqi ilə hədələməməyə, ərazi bütövlüyünə və xalqların öz müqəddəratını təyin etməsinə əsaslanmalıdır: «Bura həmsədr ölkələrin prezidentlərinin 2009-2012-ci illərdə təklif etdikləri əlavə elementlər də daxildir, o cümlədən: Dağlıq Qarabağın ətrafındakı ərazilərin Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılması, Dağlıq Qarabağın təhlükəsizliyinə və özünü idarə etməsinə təminat verən araqlıq statusu, Dağlıq Qarabağı Ermənistanla birləşdirən dəhliz, Dağlıq Qarabağın gələcək hüquqi statusunun iradənin hüquqi mütləq ifadə edilməsi (referendum) yolu ilə müəyyən olunması, bütün qaçqın və məcburi köçkün şəxslərin öz yaşayış yerlərinə geri qayıtması, sülhməramlı əməliyyatları da özündə birləşdirən beynəlxalq təhlükəsizlik təminatı”. Göründüyü kimi, bəyanatda konkret olaraq vurğulanır ki, gələcək danışıqların əsas mövzularından birini də işğal altındakı torpaqların azad edilməsi təşkil edəcək. Bu tələbi haqlı olaraq daima Azərbaycan irəli sürüb. Ancaq son zamanlar Ermənistan rəsmiləri hər hansı ərazilərin qaytarılmasının söhbət mövzusu belə ola bilməyəcəyinə dair bəyanatlar verirdilər. Bu da onu deməyə əsas verir ki, növbəti rəsmi danışıqlarda masanın üzərində konkret yol xəritəsi olacaq və Ermənistan müxtəlif bəhanələrlə prosesdən yayına bilməyəcək. Başqa sözlə ifadə etsək, gündəmsiz danışıqlar olmayacaq. Paşinyan indiyə qədər baş tutan danışıqları gündəmsiz adlandırırdığı üçün həmin termin məhz ona məxsusdur. Həmsədrlərin bəyanatına hələlik Ermənistanın münasibəti məlum deyil. Ancaq Paşinyan Strasburqa səfəri öncəsi və orda səfərdə olarkən bildirmişdi ki, Azərbaycan prezidenti ilə qarşıdakı görüşündə danışıqlar formatının dəyişdirilməsini müzakirə edəcək. Onun bu mövqeyinə isə elə Strasburqun özündən sərt təpki gəlmişdi. AB-nin bir neçə komissarı danışıqlar formatının dəyişməsinin mümkünsüzlüyünü xüsusi olaraq Paşinyanın nəzərinə çatdırmışdılar. Bununla da məlum olur ki, Avropa İttifaqının yüksək rəsmilərinin ardınca həmsədrlər də Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı danışıqların formatının dəyişdirilə bilinməyəcəyini vurğulayır. Bəyanat Ermənistanın populist siyasətinin uğursuzluğunun növbəti nümunəsi, Azərbaycan diplomatiysaının isə parlaq qələbəsi sayıla bilər. Həmsədrlər həm də danışıqların təməli kimi Helsinki Yekun Aktına istinad edirlər. Helsinki Yekun Aktına görə, xalqların öz müqəddəratını təyin etməsi ərazi bütövlüyünə zidd ola bilməz. Bu müddəa da Azərbaycanın mövqeyi ilə tam üst-üstə düşür. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan arasında qarşıdan gələn görüşünə dair bəyanatını şərh edib. XİN-in mətbuat xidmətinin məlumatına əsasən, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin Azərbaycan Prezidenti ilə Ermənistanın Baş naziri arasında görüşünə dair təklifləri olub: “Qeyd etmək istərdik ki, Azərbaycan danışıqlar prosesinə sadiqdir və substantiv danışıqlara hər zaman hazırdır. Azərbaycan tərəfi münaqişənin nəticəyə yönəlik və intensiv danışıqlar yolu ilə həlli istiqamətində həmsədrlərin səylərini dəstəkləyir. Məlum olduğu kimi, indiyədək Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan arasında 3 dəfə, xarici işlər nazirləri arasında isə 4 dəfə görüş baş tutub”. Məlumatda qeyd olunur ki, Minsk Qrupunun həmsədrlərinin bu açıqlaması Ermənistana verilən bir siqnaldır: “Biz bunu alqışlayırıq. Prezident İlham Əliyev Minsk Qrupunun həmsədrlərini qəbul edərkən ölkəmizin bu səpkidə mövqeyini həmsədrlərin diqqətinə çatdırıb. Münaqişənin həlli üzrə danışıqlar Ermənistan və Azərbaycan arasında aparılır. Danışıqların formatı dəyişilməz olaraq qalır. Ölkəmizin işğal edilmiş ərazilərində yaradılmış qondarma rejimin danışıqlara cəlb edilməsi və formatın dəyişdirilməsi cəhdləri qəbuledilməzdir”. Həmçinin, həmsədrlərin açıqlamasında münaqişənin həlli ilə əlaqədar atılmalı addımlar da qeyd olunur. Burada ilkin addımlardan biri kimi Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinin ətrafındakı ərazilərin işğaldan azad edilməsi və bu ərazilərdən zor gücünə qovulmuş məcburi köçkünlərin geri qayıtması nəzərdə tutulur: “Dağlıq Qarabağın statusuna gəldikdə isə, bu, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə xələl gətirmədən müzakirə mövzusu ola bilər. Azərbaycan bu xüsusda mövqeyini dəfələrlə açıqlayaraq bildirib ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində Dağlıq Qarabağın statusunu bu bölgənin hər iki icması – azərbaycanlı və erməni icması müəyyən etməlidir. Məlum olduğu kimi, xalqların öz müqəddəratını təyin etmə prinisipi dövlətlərin ərazi bütövlüyü prinsipini pozmamalıdır. Həmsədrlərin bəyanatında da Helsinki Yekun Aktı əsas tutulur. Məhz bu sənəddə qeyd olunur ki, “xalqların öz müqəddəratını təyin etməsinə hər zaman BMT Nizamnaməsinin prinsip və məqsədləri, beynəlxalq hüququn müvafiq normaları, o cümlədən dövlətlərin ərazi bütövlüyünə uyğun olaraq hörmət edilir”. Münaqişənin həlli üzrə aparılan danışıqlar prosesində maraqlı tərəflərə gəldikdə isə, bu tərəflər Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinin azərbaycanlı və erməni icmalarıdır və bu icmalar bərabərhüquqludur”. Nikol Paşinyanla İlham Əliyevin razılaşdırılmış ilk rəsmi danışıqlarının yeri və vaxtı hələlik açıqlanmayıb. Hələ ki, Ermənistanın həmsədrlərin son bəyanatına rəsmi mövqeyi də açıqlanmayıb. Hazırkı situasiyada Ermənistan iki yoldan birini seçməlidir. Ya həmsədrlərin təklif etdiyi cədvəl üzrə danışıqlara qatılmalı, ya da ondan imtina etməlidir. Ermənistanın hansı qərarı verəcəyindən asılı olmayaraq, yaranmış real vəziyyəti Azərbaycan diplomatiyasının parlaq qələbəsi saymaq olar.
Məhəmmədəli QƏRİBLI
