Ermənistanın regionda yeni geosiyasi kursu yalnız İrana arxalanmaq niyyətində deyil
Ermənistanın Xarici işlər nazirinin müavini Vahan Kostanyanın İsrailə səfəri ilk baxışda sadə diplomatik təmas təsiri bağışlasa da, regionun mövcud siyasi mənzərəsi bu səfəri daha geniş kontekstdə qiymətləndirməyi zəruri edir.
Səfər zamanı Kostanyan İsrail Xarici İşlər Nazirliyinin baş direktoru Eden Bar-Tal ilə görüşərək iki ölkə arasında münasibətlərin inkişafı və əməkdaşlıq perspektivlərini müzakirə edib. Rəsmi açıqlamalardan görünür ki, söhbət təkcə ikitərəfli rəsmiyyətlərdən yox, siyasət, iqtisadiyyat, texnologiya, tibb, turizm və kənd təsərrüfatı kimi geniş sahələrdə mümkün əməkdaşlıqdan gedib. Lakin bu səfərin əhəmiyyəti sırf iki ölkə arasında əlaqələrin genişlənməsi ilə məhdudlaşmır. Burada həm Ermənistanın yeni xarici siyasət kursu, həm də regiondakı əsas güc mərkəzlərinin maraqları ilə birbaşa bağlılıq mövcuddur.
Ermənistan son illərdə öz xarici siyasət xəttini diqqətəlayiq şəkildə dəyişməyə başlayıb. Paşinyan hakimiyyəti Rusiyanın bölgədəki gücünün zəiflədiyini, İranın isə regional təsirini məhdud şəkildə qorumağa çalışdığını gördükcə, yeni tərəfdaş axtarışına çıxıb. Bu tərəfdaşlar arasında ABŞ, Fransa, Avropa İttifaqı və indi daha qabarıq şəkildə İsrail önə çıxır. Ermənistan üçün bu yeni istiqamət təkcə siyasi deyil, həm də təhlükəsizlik baxımından alternativ tapmaq anlamına gəlir. Çünki rəsmi İrəvan anlayır ki, nə Rusiya əvvəlki kimi təhlükəsizlik təminatçısıdır, nə də İranla yaxınlıq ölkəni geosiyasi dalandan çıxara bilər. Bu şəraitdə İsraillə əlaqələrin genişləndirilməsi Ermənistan üçün həm yeni imkanlar yaradır, həm də mövcud vəziyyətdə Qərb mərkəzlərinə yaxınlaşma mesajı verir.
Kostanyanın İsrailə səfərinin digər mühüm tərəfi regiondakı mövcud gedişatla bağlıdır. Ermənistan-Azərbaycan danışıqlarında müəyyən irəliləyişlərin müşahidə edildiyi bir vaxtda baş verən bu diplomatik addım İrəvanın bölgədə öz mövqeyini möhkəmləndirmək istəyinin göstəricisidir. Ermənistan yaxşı anlayır ki, İsrail Cənubi Qafqazda Azərbaycanın ən yaxın strateji tərəfdaşıdır. Bu reallıq fonunda İsraillə münasibətlərin yaxşılaşdırılması Ermənistan üçün həm gələcək regional layihələrdə yer almaq, həm də Azərbaycanın tərəfdaş dairəsini daha yaxından tanımaq və müəyyən mənada balans yaratmaq cəhdidir. Bu yanaşma Ermənistanın regionda tək qalmaq istəməməsinin, yeni oyunçularla işləməklə öz mövqeyini təhlükəsizlik və diplomatik baxımdan gücləndirmək istəyinin göstəricisidir.
Bu səfərin ən diqqətçəkən aspektlərindən biri isə İran amilidir. Ermənistanın İsraillə yaxınlaşması, şübhəsiz ki, Tehranın xoşuna gəlməyəcək bir addımdır. İran və İsrail arasında açıq düşmənçilik mövcuddur və Tehran bu cür diplomatik təmasları adətən özünə qarşı təhlükə kimi qəbul edir. Buna baxmayaraq, Paşinyan hakimiyyəti bu addımı atmaqdan çəkinmir. Bunun əsas səbəblərindən biri İranın indiyədək Ermənistana sərt təzyiq göstərməməsi ilə bağlıdır. İran bölgədəki balansların pozulmasını istəmədiyi üçün Ermənistanla münasibətləri kəskinləşdirmək niyyətində deyil. Digər tərəfdən, İranın özündə siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik problemlərinin çoxalması ölkənin xarici siyasətdə daha sərt xətt yürütmə imkanlarını məhdudlaşdırır. Ermənistan da bunu yaxşı anlayır və Tehranla münasibətlərin gərginləşməsinin yaxın perspektivdə real təhlükə yaratmayacağını düşünür. Deyəsən yanılmırlar da, çünki bu səfər ərəfəsində İran Tehranda ermənilərin şərəfinə "Müqəddəs Məryəm" metrostansiyası açdı.
Bundan başqa, İranın Ermənistan üçün strateji önəmi olduğu kimi, Ermənistan da İran üçün vacib tərəfdaşdır. İran üçün Ermənistan həm regiona çıxış nöqtəsi, həm də müəyyən iqtisadi kanallar üçün zəruri ölkə rolunu oynayır. Bu qarşılıqlı ehtiyac münasibətlərin kəskin pozulmasını əngəlləyir. Ermənistanın qərar verən dairələri yaxşı bilirlər ki, İran onu itirmək istəmir və bu səbəbdən Ermənistan müəyyən dərəcədə manevr imkanına malikdir. Paşinyan da fərqindədir ki, bu imkan pəncərəsindən istifadə etməsə, ölkə yenidən köhnə geosiyasi asılılıqlar çərçivəsinə düşə bilər.
Bütün bu proseslər fonunda İsraillə yaxınlaşma Ermənistan tərəfindən təkcə İran əleyhinə addım kimi deyil, daha çox çoxşaxəli mesaj kimi dəyərləndirilir. Bu addım bir tərəfdən ABŞ və ümumilikdə Qərbə yaxınlıq göstəricisidir. Digər tərəfdən, Rusiyaya “artıq əvvəlki kimi tam asılı ölkə deyilik” mesajı verilir. Eyni zamanda Azərbaycan tərəfinə də “Ermənistan regional oyunçularla əməkdaşlığa açıqdır” mesajı ötürülür. İran isə bu addımdan dolayı anlayır ki, Ermənistan alternativlər axtarır və geopolitik olaraq artıq əvvəlki yerində dayanmaq fikrində deyil.
Kostanyanın İsrailə səfəri Ermənistanın yeni təhlükəsizlik və xarici siyasət arxitekturasının formalaşdığını göstərən açıq siqnaldır. Ermənistan bu yolla həm özünü Qərbə yaxınlaşdırmağa, həm də regional güc mərkəzləri arasında daha sərbəst hərəkət etməyə çalışır. Paşinyanın bu addımı həm risqlidir, həm də onun üçün yeni imkanlar açır. Risq ondan ibarətdir ki, İran müəyyən mərhələdə narazılığını aça bilər. İmkan isə ondan ibarətdir ki, Ermənistan ilk dəfə olaraq alternativ təhlükəsizlik dəstək nöqtələri yaradır.
Bu mənzərəyə nəzər saldıqda aydın olur ki, Paşinyan İsraillə təmasları genişləndirməklə Ermənistanın xarici siyasətini yenidən formalaşdırmaq və ölkəni daha çox Qərbə inteqrasiya etmək niyyətindədir. O düşünür ki, İran yaxın zamanda buna qarşı ciddi addım atmayacaq və Ermənistan bu geopolitik boşluqdan istifadə edərək mövqelərini gücləndirə bilər. Bu proses təkcə Ermənistanın gələcək kursunun göstəricisi deyil, Cənubi Qafqazda yeni qüvvələr balansının da formalaşmaqda olduğunu göstərir.
Akif NƏSİRLİ
