Məlum həqiqətdir ki, Azərbaycan-ABŞ münasibətləri bu gün yüksələn xətt üzrə inkişaf edir və bu prosesin arxasında yeni geosiyasi reallıqlara uyğun praqmatik yanaşma dayanır. Xüsusilə Donald Trampın hakimiyyətə qayıdışı ilə ABŞ-Azərbaycan əlaqələrində yüksəliş müşahidə olunur.
Xüsusən də prezident İlham Əliyevin ABŞ-a son səfəri yalnız Bakı-Vaşinqton münasibətlərinin genişlənməsi baxımından deyil, eyni zamanda, beynəlxalq informasiya müstəvisində Azərbaycanın mövqeyinin güclənməsi və diplomatik sahədə əldə etdiyi növbəti uğur kimi dəyərləndirilir. Vaşinqtonda aparılan müzakirələrin nəticələri, imzalanan sənədlər yalnız ikitərəfli münasibətlərə deyil, bütövlükdə regionda sabitlik və əməkdaşlıq perspektivlərinə yeni işıq saldı.
Hazırda Azərbaycanla ABŞ arasında münasibətlər uğurlu dinamika ilə inkişaf edir. Azərbaycan-ABŞ beyin mərkəzlərinin birinci Forumu da bu mənada xüsusi diqqət cəlb edir. Sözügedən tədbirdə çıxışında Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin sədri Fərhad Məmmədov qeyd edib ki, rəsmi Vaşinqtonun Azərbaycana yanaşma tərzi dəyişib və bunun əsas səbəbi regionda formalaşan yeni reallıqlardır. İkitərəfli münasibətlər bir neçə sahəni əhatə edir və coğrafi kontekst də bu prosesdə mühüm rol oynayır. O, ABŞ-ın sabiq prezidenti Co Bayden administrasiyasının fəaliyyətini xatırladaraq bildirib: “Baydenin regionla bağlı apardığı siyasət gözlənilən nəticələri vermədi. Müharibədən sonra Azərbaycan öz ərazilərini işğaldan azad etsə də, Bayden administrasiyası həmin dövrdə birtərəfli və qərəzli yanaşma nümayiş etdirdi. Bu yanaşma Azərbaycan ilə ABŞ arasındakı ikitərəfli əlaqələrin gərginləşməsinə səbəb oldu və erməni lobbisinin təsiri ABŞ-ın mövqeyini xeyli uğursuzlaşdırdı”. Ekspert Donald Trampın ABŞ-da prezident seçilməsinin Ermənistan hakimiyyətinə ciddi təsir göstərdiyini vurğulayıb. O, Tramp administrasiyasının məsələyə daha hüquqi balansla yanaşdığını deyib: “Üçtərəfli Bəyannamə imzalandıqdan sonra Ermənistan və Azərbaycan bu formatı yeganə müzakirə platforması kimi qəbul edir. Həmin görüşdən sonra sülh müqaviləsinin hazırlanması istiqamətində konkret addımlar atılıb. ABŞ TRİPP layihəsi ilə Cənubi Qafqaz regionunda öz yerini tutacaq”. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın Yaxın Şərqdə oynayacağı yeni rol ABŞ-nin maraqları ilə üst-üstə düşür. Bu arada qeyd edək ki, BMT Təhlükəsizlik Şurası Qəzzada sülhün qurulmasına dair qətnaməni təsdiqləyib. Bu sənədin əsas müddəaları Donald Trampın bu regionda sülh planına əsaslanır. Qətnamə layihəsini ABŞ təqdim etmişdi. Sənəddə bir neçə ərəb ölkəsinin hərbçilərindən ibarət Beynəlxalq Sabitləşdirmə Qüvvələrinin yaradılması, ərazini müvəqqəti idarə olunması üçün Trampın rəhbərliyi ilə Sülh Şurasının qurulmasını nəzərdə tutur. Qətnamədə eləcə də bir neçə ilkin şərt yerinə yetirilərsə, Fələstin dövlətinin yaradılması ehtimalından da söz açılır.
Qətnaməni Təhlükəsizlik Şurasının 13 üzvü dəstəkləyib, Rusiya və Çin bitərəf qalıb. Müşahidəçilər bunu Tramp administrasiyasının ciddi diplomatik qələbəsi kimi qiymətləndirirlər. ABŞ prezidenti özünün sosial şəbəkə səhifəsində yazıb: “Bu, tarixi əhəmiyyətə malik bir andır”. Qətnamənin qəbulu Rusiyanın mövqeyinə görə sual altında idi, çünki Rusiya bir müddət öncə öz qətnamə layihəsini təklif edib, daha çox Fələstin dövlətinin yaradılmasına diqqət ayrılıb. Ərəb və müsəlman ölkələri isə ABŞ-nin təqdim etdiyi layihəni dəstəkləyirdi. Sənəddə deyilir ki, beynəlxalq kontingent Qəzza zolağının silahsızlaşdırılmasına, silahlı qruplardan silahların yığılması, Qəzzada təhlükəsizliyin təmin edilməsinə, sərhədlərin qorunmasına cavabdeh olacaq. Qətnamə Beynəlxalq Sabitləşdirmə Qüvvələrinə öz missiyasını yerinə yetirmək üçün lazım olan bütün tədbirləri görmək səlahiyyəti verir. Bu isə silah tətbiqinə icazə anlamına gəlir. Qəzza beynəlxalq kontingentin nəzarətinə keçdikdən sonra İsrail ordusu ərazidən çıxacaq. Gözlənilir ki, Azərbaycan hərbçiləri də sülhməqarmlı qismində Qəzzaya daxil olsunlar. Bunlar həm də onun təsdiqidir ki, Azərbaycanın ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətində rolu son illərdə təkcə ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində deyil, həm də regional təhlükəsizlik, enerji təhlükəsizliyi və geosiyasi sabitlik baxımından strateji əhəmiyyət daşıyan bir istiqamətə çevrilib. ABŞ üçün Yaxın Şərq siyasəti yalnız ərəb dövlətləri ilə münasibətlərdən ibarət deyil — bu siyasət enerji marşrutları, İran faktoru, İsrail–Ərəb münasibətləri, terrorçuluğa qarşı mübarizə və qlobal güc balansı kimi geniş bir sistemin tərkib hissəsidir. Azərbaycan isə həm coğrafi mövqeyi, həm də siyasi kursu ilə bu sistemdə mühüm rol oynayır. Azərbaycan Cənubi Qafqazda yerləşsə də, onun coğrafiyası Yaxın Şərqlə Qara dəniz–Mərkəzi Asiya xəttini birləşdirən körpü rolunu oynayır. ABŞ-ın İranın regional təsirini məhdudlaşdırmaq siyasəti çərçivəsində Azərbaycan strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bakı ilə münasibətlər Vaşinqtona İranın Qafqaz və Xəzər hövzəsində genişlənməsinə qarşı balans yaratmaq imkanı verir. Azərbaycan enerji ehtiyatları və tranzit imkanları vasitəsilə ABŞ-ın Yaxın Şərqdə enerji tədarükünün şaxələndirilməsi siyasətini dəstəkləyir. ABŞ üçün Azərbaycan həm Yaxın Şərqdəki enerji asılılığını azaltmaq, həm də Rusiyanın təsirini məhdudlaşdırmaq baxımından vacibdir. Azərbaycanın ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətində rolu həm də iki əsas tərəfdaşla, yəni Türkiyə və İsraillə münasibətləri vasitəsilə güclənir. Türkiyə–Azərbaycan “bir millət, iki dövlət” modeli Vaşinqon üçün NATO daxilində yeni siyasi koordinasiya imkanları yaradır. İsrail–Azərbaycan münasibətləri ABŞ-ın ənənəvi müttəfiqi olan İsrailin təhlükəsizliyinə dolayı dəstək sayılır. Beləliklə, Azərbaycan Vaşinqonun regional şəbəkəsində “körpü ölkə” funksiyasını yerinə yetirir. Bu səbəbdən Azərbaycan təkcə Cənubi Qafqazda deyil, ABŞ-ın Yaxın Şərq strategiyasında da mühüm element kimi formalaşıb və yaxın illərdə bu rol daha da güclənəcək.
Ramil QULİYEV
