Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin 10 noyabr 2020-ci il və bu ilin 11 yanvar tarixli üçtərəfli bəyanatlarından irəli gələn öhdəliklərin icra olunması bu gün Qafqazda sülh, əməkdaşlıq üçün əsas şərtlərdən biri qismində çıxış edir. Məhz həmin bəyanatlara müvafiq olaraq müharibədən sonra kommunikasiyaların açılması, o cümlədən Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi Azərbaycanın xüsusi maraq dairəsində yer alır. Sözügedən nəqliyyat layihələrinin həyata keçirilməsi Azərbaycanın sülhə verdiyi vacib töhfələrdəndir və bu, dünya miqyasında da yüksək qiymətləndirilir. Bu mənada, Ermənistanda istər revanşist, istərsə də digər qüvvələrin kommunikasiya xətlərinin bərpasına, o cümlədən Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsinə maneə yaratması mümkünsüz hesab edilir. Görünür, bu reallığı mövcud Ermənistan hakimiyyəti də yaxşı başa düşür. Hər halda, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Rusiya hökumət sədrinin müavini Aleksey Overçukla İrəvanda keçirilmiş görüşü zamanı səsləndirdiyi fikirlər də bunu təsdiq edir.
Paşinyan qeyd edir ki, Ermənistan 25 ildən çoxdur düşdüyü blokadanın aradan qaldırılmasını nəzərdə tutan regional kommunikasiyaların açılmasında son dərəcə maraqlıdır: “Biz kommunikasiyaların açılmasında son dərəcə maraqlıyıq. Belə ki, Ermənistanın 25 ildən çoxdur düşdüyü blokadanın aradan qaldırılması imkanını bunda görürük. Ümid edirik ki, aparılan işlərin nəticəsində konkret qərarlar olacaq”. Paşinyan Overçuka regional kommunikasiyaların açılmasını müzakirə etmək üçün yaradılan Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya baş nazirlərinin müavinlərindən ibarət üçtərəfli işçi qrupun fəaliyyətini təşkil etdiyinə görə təşəkkür də edib: “Nəhayət, bizim üçün vacib olan Rusiya ilə dəmir yolu əlaqəsi əldə edəcəyik ki, bu da iqtisadiyyatımızın inkişafı və Avrasiya İqtisadi İttifaqına inteqrasiyamız üçün yeni imkanlar açacaq”. Aleksey Overçuk özü isə İrəvanda keçirilən Ermənistan-Rusiya biznes forumu çərçivəsində bildirib ki, Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan regionda nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin açılmasında qərarlıdır: “Üçtərəfli işçi qrupu görüşlər keçirir. Sayca yeddinci olan son görüş avqustun ortalarında Moskvada keçirilib. Bütün tərəflər regionda iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin açılmasında qərarlıdır. Bunun necə ediləcəyi ilə bağlı müzakirələr aparılır”. Onun fikrincə, nəqliyyat marşrutlarının bərpası ticarətin genişləndirilməsi və artırılması üçün yeni imkanlar yaradacaq. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, kommunikasiyaların açılması, o cümlədən Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi Azərbaycanın xüsusi maraq dairəsində yer alır. Rusiya rəsmilərinin açıqlamaları isə Moskvanın da sözügedən məsələ ilə bağlı analoji mövqe sərgilədiyini nümayiş etdirir. Rusiya indiki halda sadəcə üçtərəfli razılaşmaların şərtlərinin yerinə yetirilməsini istəyir. Bu şərtlərin icrası Ermənistanın üzərinə götürdüyü hüquqi öhdəliklərdir. Moskvanın mövqeyi bundan ibarətdir ki, regionda iqtisadi-ticarət əlaqələri və nəqliyyat marşrutlarının bərpa olunması iştirakçı ölkələrin, o cümlədən də Ermənistanın inkişafı üçün yeni imkanlar yaradacaq. Rusiyanın sərgilədiyi bu yanaşma postmüharibə dövründə Azərbaycanın mövqeləri ilə üst-üstə düşür. Zəngəzur dəhlizinin və digər nəqliyyat marşrutlarının işə düşməsi isə Azərbaycanın regionda geosiyasi, geoiqtisadi mövqelərinin daha da güclənməsinə gətirib çıxaracaq.
Ermənistan kommunikasiya əlaqələrinin işə düşməsi fonunda Türkiyə ilə də münasibətlərini normallaşdıracağını yaxşı bilir. Hər halda, bunu Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın son açıqlamaları da təsdiq edir. Ərdoğan Paşinyanın onunla görüşmək niyyəti və Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı deyib: “Zəngəzur dəhlizinin açılması siyasi bir məsələdir. Bir tərəfdən bunu deyib, digər tərəfdən mənimlə görüşmək istəməsi hər halda düşündürücü məqamdır. Əgər Tayyib Ərdoğanla görüşmək istəyirsənsə, bəlli addımlar atılmalıdır. Biz görüşlərə qapalı deyilik. Gürcüstan baş naziri Ermənistan baş nazirinin görüşməklə bağlı təklifini mənə çatdırıb. Ancaq bunun üçün Ermənistan müsbət addımlar atmalıdır. Bu görüş baş tutarsa, Türkiyə də diplomatik əlaqələrə başlayar”. Türkiyə lideri ümid edib ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindəki çətinlik aradan qalxacaq. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın mətbuat katibi Mane Gevorkyan da Ərdoğanın açıqlamalarından sonra məsələ ilə bağlı maraqlı açıqlamalar verib: “Ermənistan hökuməti Türkiyə ilə təmaslara başlamağa hazırdır”. Mətbuat katibi, işlər səmərələri olacağı halda, yüksək səviyyədə görüşlərə də hazır olduqlarını bəyan edib: “Baş nazir parlamentin bu günlərdə keçirilmiş iclasında Türkiyə ilə danışıqlara dair mövqeyini açıqlayaraq bildirdi ki, yüksək səviyyədə kontaktların baş tutması üçün işçi diskussiyalar olmalıdır. Ermənistan və Türkiyənin rəsmi şəxsləri arasında hələlik heç bir təmas olmayıb, halbuki, Ermənistan hökuməti belə təmaslara hazırdır. Bu cür səmərəli işlər olacağı təqdirdə, Ermənistan yüksək səviyyəli görüşlərə də hazırdır”. Beləliklə, Ermənistan həm Azərbaycana, həm Rusiyaya, həm də Türkiyəyə mesajlar ünvanlayaraq regionda kommunikasiya xətlrinin bərpasına hazır olduğunu nümayiş etdirir. Bu məsələdə Ermənistan, eyni zamanda, Azərbaycanın dedikləri ilə də faktiki razılaşdığını bildirir. Prosesdə Türkiyə və Rusiya da maraqlıdır.
Gözlənilir ki, qeyd edilənlər Ərdoğanın Rusiyaya bu günlərdə reallaşacaq səfərində də əsas müzakirə predmeti olsun. Ankara Böhran və Siyasi Araşdırmalar Mərkəzinin beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssisi Doğacan Başaran da “axar” portalına açıqlamasında iki ölkə liderinin görüşündə Qarabağda baş verən son hadisələrin və Zəngəzur dəhlizinin açılması məsələsinin müzakirə ediləcəyini vurğulayıb: “Son zamanlar Ermənistan hökumətində Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması məsələsində müsbət impulslar görünür. Lakin digər tərəfdən, Ermənistan Azərbaycan sərhədində və Qarabağda təxribatlar törətməkdən əl çəkmir. Eyni zamanda, Zəngəzur dəhlizinin açılması məsələsi hələ də öz həllini tapmayıb. 10 noyabr bəyannaməsinin qarantı kimi Rusiya üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməlidir. 10 dekabr 2020-ci ildə Bakıda Azərbaycan və Türkiyə prezidentlərinin iştirak etdiyi Qələbə paradında, eyni zamanda 15 iyunda Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması mərasimində hər iki liderin verdiyi mesajlar bütün dünyaya həm Türkiyə və Azərbaycanın birliyini, həm də bölgəyə və dünyaya əməkdaşlıqla bağlı verdikləri mesajları özündə birləşdirib. Ankara və Bakının Ermənistandan tələbi bölgədə sülhün və sabitliyinin bərqərar edilməsi, əlverişli əməkdaşlıq mühitinin formalaşdırılması istiqamətində addımların atılmasıdır. Bölgədə qurulacaq yeni nəqliyyat və kommunikasiya xətləri bütün dövlətlərə fayda verəcək. Bu baxımdan, Ərdoğan-Putin görüşündə “3+3” platforması təklifi və bunun reallaşdırılması yolları müzakirə ediləcək”.
Bütün bunlar isə proseslərin məhz Azərbaycanın istədiyi məcrada inkişaf etdiyini nümayiş etdirir.
Samirə SƏFƏROVA
