Kino yalnız sənət deyil, həm də tarixdir, hadisələrin, yaşamın sənədləşməsidir, eyni zamanda da təbliğatdır, dilin yayılmasıdır. Kino incəsənətin ən vacib istiqamətidir ki, bütün dünyada ona ciddi önəm verilir.
Güney Azərbaycanda incəsənətin bu əhəmiyyətli sahəsinin inkişaf edib-etmədiyi çox maraqlı olduğundan bu sahə ilə bağlı kiçik bir araşdırma aparmaq istədik. Əlbəttə, zaman-zaman ana dili, mədəniyyəti Tehran rejimi tərəfindən inkar edilən, milli haqqı tapdanan Güney Azərbaycan türklərinin bütün çətinliklərə baxmayaraq zəngin milli mədəniyyətlərini mühafizə etdikləri məlumdur. Basqı altında da olsa dilini, mədəniyyətini, folklorunu, adət-ənənələrini qoruyan soydaşlarımız, demə ki, kino sahəsində də uğurlar əldə ediblər.
Müasir İran kinosunda çox istedadlı azərbaycanlı rejissorlar, ssenaristlər, aktyor və aktrisalar var, bu öz yerində. Eyni zamanda ana dilimizdə də filmlər çəkilib. Əvvəlcədən qeyd edək ki, Güney Azərbaycan filmləri ilə bağlı məlumatları müxtəlif saytlarda gedən yazılardan toplaşmışıq.
Məlumatlarda bildirilir ki, Azərbaycan kinematoqraflarının ana dillərində film çəkməsi elə də asan başa gəlməyib. Qeyd edilənə görə, ilk vaxtlar Azərbaycan kinematoqraflarına türk dilində film çəkməyə icazə verilmirdi. Ancaq keçən əsrin 70-ci illərində qısametrajlı filmlərin artması və gənclərin kinoya marağı ilə yanaşı, türk filmlərinin innovasiyası yeni nəsil kinematoqraflar tərəfindən istifadə edilir, Rəhbər Qənbərinin “Ou” filmi türk dilində olan ilk film adlandırılır. O, Fəcr film festivalında nümayiş olunub və auditoriyanın diqqətini çəkmişdi.
Uzunmetrajlı filmlərlə yanaşı, son onilliklərdə İranın qısa filmləri də əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdi və yalnız türk dili deyil, sosial baxış və dünyagörüşü, estetik xüsusiyyətləri Azərbaycan kinematoqrafiyasına beynəlxalq şöhrət qazandırdı. Bu axının filmlərindən biri də kinematoqraf Cəfər Pənahinin Kann festivalında ən yaxşı ssenari mükafatını qazanan türk dilində çəkilmiş “Se Rokh” filmidir. Artım o dərəcədə idi ki, artıq Qum, Xorasan və Fars əyalətlərindəki türk kinematoqrafları da türk dilində filmlər çəkməyə başladı.
Son illər kinoteatr auditoriyası ilə yanaşı, dünya miqyasında mötəbər festivalların da diqqətini çəkən çoxsaylı türk filmləri var. Bunlar arasında Niki Kəriminin “Atabay” filmi, Bəhmən və Bəhram Arkın “Poost”, İsmayıl Monsefin “Kömür” filmləri yer alır. Beynəlxalq kino arenasında iştirak etməklə yanaşı, müxtəlif nüfuzlu mükafatların qalibi olan yerli filmlər də var. Məsələn, Rəhbər Qənbərinin “Ou” filmi Fəcr film festivalının ən yaxşı rejissor və İtaliyanın “Religion Today” film festivalının ən yaxşı filmi mükafatına layiq görülüb. Nağı Nemətinin “An se” filmi İsveçrənin “Locarno” festivalının əsas hissəsinə seçilmişdi. Bununla yanaşı, rejissorun “Ba ou” adlı qısa filmi Fəcr festivalının “Kristal Simurq” mükafatının qalibi olub. Əsgər Yusifinzadın “Eo” filmi Fəcr festivalının ən yaxşı filmi mükafatına layiq görülüb, Yaponiyanın Tokio və Estoniyanın Tallin film müsabiqələrinin iştirakçısı olub.
Bunlar Azərbaycan türkcəsində çəkilən filmlərdir ki, artıq dünyada tanınır.
Ətəkyazı düşüncə portalında güney filmləri barədə maraqlı məlumatlar var, o filmlərin adları, mövzuları, yaradıcı və texniki heyəti haqda məlumat verilir. Saytda, həmçinin, Güney Azərbaycan filmlərinə baxmaq istəyənlər üçün filmlərin linkləri də paylaşılıb. Biz də bu saytın materiallarından bəhrələndik.
Qeyd edək ki, Təbrizfilmin istehsalı olan “Apardı sellər Saranı” filminə YouTube vasitəsilə çoxlarımız baxmışıq. “Apardı sellər Saranı” mahnısının yaranma tarixini əks etdirən filimdə güney azərbaycanlıların həyat tərzi, məişəti, sazımıza-sözümüzə, gələnəklərimizə bağlılıqları da geniş ifadə olunub.
Güney Azərbaycan kinematoqrafiyasının maraqlı nümunələrindən olan “Saray” filmi barədə qeyd edilir ki, bu filminin rejissor Yədulla Səmədidir. Mərhum rejissor filmlərində Azərbaycan mədəniyyətinə, xüsusilə folklora diqqət yetirirdi. Bu cür filmlərin arasında “Dədə Qorqud” mifik türk dastanının epizodlarına əsaslanan qəhrəmanlıq filmi “Domrul”(1993), quldur hücumlarına müqavimət göstərən “Savalan”(1989) və “Saray”(1997) filmləri var. O dövrdə türkcə film çəkmək qadağan edildiyi üçün bu filmlərin hər biri farsca çəkilib. Sonradan “Saray” filmi Azərbaycan türkcəsinə dublyaj olunub. Bu isə Güney azərbaycanlı tamaşaçılar tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılandı.
1997-1998-ci illərdə çəkilən “Vüsal günləri” filminin də maraqlı tarixcəsi var. Filmdə baş rola Azərbaycanın xalq artisti mərhum Həsən Məmmədov çəkilib.
“Vüsal günləri” filmi Rza Siyaminin tammetrajlı filmidir. Bu film kinoteatrlarda ekrana çıxmasa da İranın bölgə televiziyalarında yayımlandı və birinci tammetrajlı Güney Azərbaycan kinosu kimi tarixə düşdü. “Vüsal günləri” filmi Azərbaycanın ikiyə ayrılmasının azərbaycanlı ailələrə təsirindən bəhs edir.
Rejissor Əsgər Yusifinejadın 2016-cı ildə çəkdiyi “Ev” adlı bədii filmi İran kino tənqidçilərinin də diqqətini çəkib. Təbrizdə Azərbaycan türkcəsində farsca altyazı ilə istehsal edilən film ənənəvi bir ailədən bəhs edir. Filmin qəhrəmanları ölən atalarını dəfn etmək istəyirlər, lakin öyrənirlər ki ataları öz cəsədini tibbi araşdırmalar üçün tədqiqat institutuna bağışlamağı vəsiyyət edib.
“Ev” filmi “NETPAC” (Asiya Kino İnkişafı üçün Şəbəkə) mükafatı ilə birlikdə İranın 35-ci Fəcr Film Festivalında ən yaxşı ssenari və ən yaxşı film üçün “Simorgh Zarrin” və “Simin” mükafatlarını qazanmışdır. Filmin uğuru müstəqil Güney Azərbaycan kinosunda böyük səs-küyə səbəb oldu.
Rejissorlar Bəhram və Bəhmən Ərk qardaşlarının “Heyvan” adlı 15 dəqiqəlik qısametrajlı filmdə bir adamın sərhədi aşmaq üçün qoç dərisi geyinib qadağan edilmiş bölgənin sərhədini aşmağa çalışması təsvir edilib. “Heyvan” filmi 2017-ci ildə nüfuzlu Kann Film Festivalında ikinci yer də daxil olmaqla, bir neçə mükafat qazanmışdır.
“Kömür” filminin ssenaristi və rejissoru İsmayıl Münsifdir. Azərbaycanın sərhəd kəndlərinin birində kömürçülüklə məşğul olan Qeyrətin oğlu Yaşar həbsxanadan çıxaraq Azərbaycan Respublikasına qaçır. Və bütün hadisələr bundan sonra başlayır.
Ərk qardaşlarının çəkdikləri və türk mifologiyasına əsaslanan bu film Fəcr festivalında iki kateqoriyada: ən yaxşı film və ən yaxşı film musiqisi mükafatlarını qazanıb. İran kinosu üçün ənənəvi olmayan “Dəri” filmi qorxu janrındadır.
“Arpaçayın ayrılıq nəğməsi” filminin rejissoru isə Əli Abdalidir. Filmdə güney azərbaycanlı bir qızla quzey azərbaycanlı sərhədçi oğlanın arasında yaşanan sevgidən bəhs edilir. Güneyli məşhur aktyor Hadi İftixarzadə ilə yanaşı Quzey Azərbaycandan olan aktyor Əmrah Dadaşov da filmdə rol alıb. Filmin musiqisini Alim Qasımov ifa edib.
2019-cu ildə çəkilən “Qocalar ölməz” filmi də maraqlı sənət nümunəsidir.
Bu, ərdəbilli gənc rejissor Rza Camalinin ilk tammetrajli filmidir. Yaponiya Mədəniyyət Fondu tərəfindən bu filmə “Asiyanın Ruhu” mükafatı verilib. Filmdə səfalı bir kənddə uzun müddət heç kimin ölmədiyi kəndlilərin həyatından bəhs edilir.
9-cu Avstraliya İran Film Festivalının sonunda “Qocalar ölməz” filmi münsiflər heyətinin xüsusi mükafatını qazanmışdır. Həmçinin Kanadanın Toronto şəhərində keçirilən 5-ci İran Film Festivalında (Kirus Film Festivalı) münsiflər heyətinin Xüsusi Mükafatını qazanıb və münsiflər heyəti tərəfindən təltif olunub. Bu film İspaniyada keçirilən Barselona Asiya Filmləri Festivalının səkkizinci sesiyasında festivalın xüsusi bölməsində ən yaxşı ssenari mükafatına layiq görülmüşdür.
2020-ci ildə isehsal edilən “Tərlan” filminə də diqqət yetirək.
2020-ci ildə onlayn olaraq yayımlanan ”Tərlan” filmi daim irəliləməkdə olan müstəqil Azərbaycan kinosunun yeni məhsullarından hesab edilir. Filmdə canavar sürüsünün təhdidini çobanlıq təcrübəsinə
görə əvvəlcədən kənd əhalisinə bildirən Tərlanın bu qabiliyyəti kəndlilərin diqqətini çəkir. Onlar Tərlanın qeyri-adi gücə malik olduğuna inanırlar. Ondan kəndlilərə də möcüzə yaratmasını istəyirlər. Filmin anonsu dünya azərbaycanlıları tərəfindən sosial mediada geniş şəkildə paylaşıldı.
2021-ci il istehsalı olan “Atabay” filmi barədə də məlumat vermək istəyirik.
“Atabay” filminin rejissoru İranın məşhur aktirisası Niki Kərimidir. “Atabay” filmi İranda ən çox satılan filmlər sırasındadır. Filmin kinoteatrlardakı nümayişi bitdikdən sonra online satışa çıxacaq.
Gördüyünüz kimi, Güney Azərbaycanda Azərbaycan kinosu, milli kinomuz milli ruhlu rejissorların fəaliyyəti nəticəsində inkişaf edir və hətta bu filmlər dünyanın müxtəlif nüfuzlu festivallarında mükafatlar da alırlar.
Güneyimizdə milli kinonu inkişaf etdirəmn sənətkarlar burada milli koloriti, milli ruhu, milli mübarizəmizi daha çox qabartmağa çalışırlar, əlbəttə, imkan daxilində, bəzən açıq, bəzən də sətiraltı ifadələrlə...Bütün hallarda Güney Azərbaycanda milli kino var və bu kino da xalqımızın tükənməz mədəniyyətinin bir hissəsidir.
İradə SARIYEVA
