Ötən ildən etibarən bankların istehlak məqsədilə ayırdıqları kreditlərin miqdarını yenidən artırması artıq rəsmi dairələrdə də ciddi narahatlıqla qarşılanır. Aydın görünür ki, indiki halda bank sektoru iş adamlarının öz bizneslərini inkişaf etdirmələri üçün borc vəsaitləri vermək əvəzinə, əhaliyə istehlak krediti verməyə üstünlük verir. Bankların bu siyasətinin təhlükəli tərəfi odur ki, onlar bununla malların idxalını və inflyasiya gözləntilərini stimullaşdırır.
Qeyd olunduğu kimi, bu vəziyyət rəsmi dairəldərdə də narahatlıq yaradır. Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov sahibkarlarla görüşdə bu mövzuya xüsusi toxunaraq, yenidən istehlak kreditlərinin artımından narahatlığını dilə gətirib:“Azərbaycanın maliyyə sektorunda canlanma və bərpa proseslərinin getdiyini görürük. Baxmayaraq ki, sektorda kövrəklik qalıb, banklar restrukturizasiyanı başa çatdırmayıb, amma biz kreditləşmənin artdığını görürük. Lakin yenə də qeyd etmək istəyirik ki, burada başlıca drayver rolunu oynayan istehlak kreditləridir. Biznes kreditlərində əhəmiyyətli artım görmürük. Bu da əsas müzakirə mövzularından biri olmalıdır. Yəni biz necə edək ki, real sektorun kreditləşməsini artıra bilək. Çünki bu, bilavasitə iqtisadi artımla, iqtisadi dinamika ilə əlaqəsi olan seqmentdir”.
Ekspertlər bildirir ki, hökumətin bu məsələdə narahatlığı əbəs deyil. Çünki istehlak kreditlərinin artımı həm problemli kreditlərin çoxalmasına rəvac verir, həm də idxalı stimullaşdırır. Bu isə daxili istehsal üçün müəyyən problemlər deməkdir. Araşdırmalar göstərir ki, banklar istehlak kreditlərinin verilməsində artıq faiz dərəcələrinin azalmasına da gedir. Bunun əsas səbəblərindən biri odur ki, Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Belə vəziyyət bankların kreditləri müəyyən qədər ucuzlaşdırmasına imkan verir. Yəni belə tədbirlər fiziki şəxslərə verilmiş kreditlər üzrə faiz dərəcələrinin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına gətirib çıxarır. Amma burada daha çox narahatlıq doğuran məsələ götürülmüş borcların artıq 50%-nin istehlak kreditlərinə yönəldilməsidir. Araşdırmalar göstərir ki, əhali borc olaraq götürdüyü vəsaitləri avtomobil, mobil telefonlar, mebel, elektrik cihazları və digər belə tələbat mallarının alınmasına xərcləyir. Azərbaycanda göstərilən bütün mal çeşidləri əsasən idxal olunur və bu da ölkədə inflyasiya gözləntilərini artıran amillərdən sayılır.
Halbuki, indiki şəraitdə əhali üçün nəzərdə tutulmuş istehlak kreditlərinə ayrılan bank-maliyyə vəsaitlərinin iş adamlarına yönəldilməsi daha məqsədəuyğundur. Əks təqdirdə, əldə olan pul kütləsi ilə bazarda olan əmtəənin uyğunsuzluğu məhsul idxalının artımına gətirib çıxaracaq ki, bu da inflyasiyanın yüksəlməsinə səbəb olacaq. Hesab olunur ki, artıq məsələyə inzibati qaydada müdaxilə də olduqca önəmlidir. Burada həm də bankirlərin iş adamları ilə dialoqunu sürətləndirən və son nəticədə ölkədə məhsul istehsalını artırmaq üçün sahibkarlıq subyektlərinə kredit verməyə stimullaşdıran addımların atılması çox önəmlidir. Bankirlərin, xüsusən bölgələrdə biznesə yatırım etməsi üçün mövcud problemlər tam aradan qalxmalıdır. Bura ilk növbədə etibarlı girov təminatının olmaması kimi problemin həlli aiddir. İndilikdə isə banklar istehlak kreditinə yönəlməyə xüsusi diqqət yetirir. Çünki istehlak krediti üzrə faiz dərəcələri real sektora yönəldilən kredit faizləri ilə müqayisədə daha yüksəkdir. Buna görə də, kommersiya bankları müştərilərinə daha çox istehlak kreditləri təklif edirlər. Ekspertlər onu da bildirir ki, bankların istehlak kreditlərinə marağının artması, əvvəlki kimi, daha qısa zamanda gəlir əldə etmək istəyi ilə bağlıdır. Yəni banklar çalışır ki, daha qısa zamanda gəlir əldə etsin. Bu da nəticədə istehlak kreditləşməsinə marağın artmasına gətirib çıxarır. Bu, eyni zamanda, real sektorun kreditlərə olan tələbinin ödənilməsinə imkan vermir və real sektor tələb olunan maliyyəni digər mənbələrdən əldə etmək məcburiyyətində qalır. Yaranmış durum bankların özü üçün də təhdid doğurur. Çünki istehlak kreditləri artan zaman banklar xarici şoklara reaksiya verə bilmir, əhalinin gəlirlərinin strukturunda dəyişiklik baş verdiyi halda problemli kreditlərin həcminin artması müşahidə olunur.
Hər halda, artıq bu hal Azərbaycan təcrübəsində müşahidə olunub. Ekspertlərin fikrincə, bu baxımdan Mərkəzi Bank tərəfindən vəziyyətin tənzimlənməsinə ehtiyac var. Eyni zamanda, bu halda real sektora daha çox kreditin təklif edilməsi üçün təşviqedici tədbirlərin gücləndirilməsi vacibdir. Əks halda, istehlak kreditləşməsi nə ölkə iqtisadiyyatı, nə də bank sektorunun özü üçün arzuolunandır. Onu da bildirək ki, bu gün bank sektorunda əhəmiyyətli dərəcədə maliyyə ehtiyatları var. Amma yenə də biznes kreditləri artmır. Bu səbəbdən baş bank tərəfindən kompleks stimullaşdırıcı tədbirlər görmək vacibdir ki, əlavə vəsaitlər bütövlükdə real sektora getsin və ölkədə daxili investisiya prosesini dəstəkləsin. Məhz bu halda istehsal sahəsində daha çox artımın olması mümkün sayılır. Elə hökumətin də istəyi məhz budur.
Ramil QULİYEV
