İs­teh­lak­çı­la­rın key­fiy­yət­li ener­ji tə­mi­na­tı: gö­rül­müş iş­lər, re­al və­ziy­yət və perspek­tiv­lər

Ba­kı­nın işıq­la­rı, Ba­kı­nın ge­cə­lə­ri, Ba­kı­nın say­rı­şan ul­duz­la­rı ifa­də­si ötən əs­rin 60-cı, 80-ci il­lə­rin­də şe­ir­də, sə­nət­də, mah­nı­lar­da vəsf olu­nan möv­zu­lar­dan olub. O il­lə­rin Ba­kı­sı­nı gö­rən­lər nos­tal­ji duy­ğu­lar­la Ba­kı­nın özü­nə­məx­sus ge­cə­lə­ri­ni xa­tır­la­yır. Bul­var bo­yu say­rı­şan ge­cə lam­pa­la­rı, üzü Da­ğüs­tü par­ka qal­xan fu­ni­kul­yo­run rən­ga­rəng işıq­la­rı yaş­lı və or­ta nəs­lin yad­da­şın­da rən­ga­rəng duy­ğu­lu hisslər­lə ya­şa­maq­da­dır.

Elektrik ener­ji­si­nin mü­va­fiq qay­da­da is­teh­sa­lı, ötü­rül­mə­si, pay­lan­ma­sı nə qə­dər tex­ni­ki bir mə­sə­lə­dir­sə, onun nə­ti­cə­si - qə­dim Ba­kı­nın kü­çə və mey­dan­la­rı­nı, ta­ri­xi me­mar­lıq abi­də­lə­ri­ni - Qız qa­la­sı­nı, Şir­van­şah­lar sa­ra­yı­nı, "İs­ma­i­liy­yə" bi­na­sı­nı, elə­cə də son il­lər ti­ki­lən mil­li or­na­mentli, Şərq üs­lub­lu bi­na­la­rı işıq­lan­dır­ma­sı es­te­tik bir nə­ti­cə­dir. Sırf mü­hən­dis-tex­ni­ki bir va­si­tə ilə is­teh­sal olu­nan elektrik ener­ji­si is­teh­lak mə­qa­mın­da es­te­tik bir gö­zəl­lik mən­bə­yi­nə, bə­dii bir ob­ra­za çev­ri­lib in­san­la­rın zöv­qü­nü ox­şa­yır, şe­i­rə, nəğ­mə­yə dö­nür.

Bü­töv­lük­də hər bir öl­kə­nin in­ki­şa­fın­da onun ener­ji tə­mi­na­tı mü­hüm rol oy­na­yır. Be­lə ki, ener­ji tə­mi­na­tı tam da­xi­li re­sursla­ra əsas­la­nır­sa, o za­man öl­kə­nin stra­te­ji önə­mi da­ha da ar­tır. Bu ba­xım­dan Azər­bay­can şanslı öl­kə­lər­dən­dir. "Ba­kı­nın işıq­la­rı" tə­sa­dü­fən və ya keç­miş SSRİ mə­ka­nın­da de­yil­di­yi ki­mi, "İliç lam­pa­sı" ilə ya­ran­ma­yıb. Bu­nun da­ha uzaq ta­ri­xi var. Hət­ta Av­ro­pa­nın bu­gün­kü, ən in­ki­şaf et­miş şə­hər­lə­rin­dən da­ha ön­cə Ba­kı­da elektrik ener­ji­si is­teh­sal və is­teh­lak olu­nub.

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da ilk də­fə 1873-cü il­də Ba­kı­da hər bi­ri 16 at gü­cün­də olan iki bu­xar tur­bi­ni qu­raş­dı­rı­lıb. Bu güc son­ra­dan 2500 at gü­cü­nə çat­dı­rı­lıb. 19-cu əs­rin son­la­rın­dan baş­la­ya­raq Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sın­da və Ba­kı­da yük­sək templə in­ki­şaf edən neft sə­na­ye­si­ni elektrik ener­ji­si ilə tə­min et­mək məq­sə­di­lə 1898-1899-cu il­lər­də "Elektri­çes­ka­ya si­la" ad­lı səhmdar cə­miy­yə­ti ya­ra­dı­lıb. Bu səhmdar cə­miy­yət tə­rə­fin­dən Ba­kı şə­hə­ri ət­ra­fın­da iki elektrik stan­si­ya­sı in­şa edi­lib: Bi­bi-Hey­bət gü­cü - 1470 kVt, Ağ­şə­hər gü­cü - 4260 kVt (in­di­ki Ba­kı İEM-1).

Bi­bi-Hey­bət elektrik stan­si­ya­sı 1901-ci il­də is­tis­ma­ra ve­ri­lib, bir il son­ra isə Ağ­şə­hər elektrik stan­si­ya­sı işə sa­lı­nıb. Son­ra­kı il­lər­də bu stan­si­ya­la­rın qo­yul­muş güc­lə­ri­nin ar­tı­rıl­ma­sı məq­sə­di­lə bir ne­çə də­fə re­konstruk­si­ya iş­lə­ri apa­rı­lıb. Bu­nun­la ya­na­şı, elektrik şə­bə­kə­si də in­ki­şaf et­di­ri­lib. 1906-cı ilin mar­tın­da Azər­bay­can­da bi­rin­ci də­fə ola­raq 20 kVt gər­gin­lik­li elektrik ve­ri­liş xət­ti ilə Ağ­şə­hər elektrik stan­si­ya­sın­dan 8,5 km mə­sa­fə­də yer­lə­şən Ba­la­xa­nı neft mə­də­ni­nə elektrik ener­ji­si ve­ri­li­şi­nə baş­la­nıb. 1915-ci il­də elektrik şə­bə­kə­si in­ki­şaf et­di­ri­lə­rək elektrik ve­ri­liş xət­lə­ri­nin uzun­lu­ğu - 75 km, ka­bel xət­lə­ri­nin uzun­lu­ğu isə 52 km çat­dı­rı­lıb. 1916-cı ilin yan­var ayın­dan hər iki elektrik stan­si­ya­sı 20 kVt gər­gin­lik­li elektrik ve­ri­liş xət­ti ilə pa­ra­lel iş re­ji­min­də fə­a­liy­yət gös­tər­mə­yə baş­la­yıb.

1920-ci il­də res­pub­li­ka­nın əra­zi­sin­də yer­lə­şən ener­ge­ti­ka mü­əs­si­sə­lə­ri mil­li­ləş­di­ri­lib və on­la­rın ba­za­sın­da "Elektro­tok" ad­lı ida­rə ya­ra­dı­lıb. Bu ida­rə­nin tər­ki­bi­nə Ağ­şə­hər və Bi­bi-Hey­bət elektrik stan­si­ya­la­rın­dan baş­qa 5 elektrik stan­si­ya­sı da­xil olub və bu­nun­la ge­ne­ra­si­ya güc­lə­ri 56 MVt təş­kil edib. Ener­ge­ti­ka tə­sər­rü­fa­tı­nın növ­bə­ti in­ki­şa­fı so­vet Hö­ku­mə­ti­nin məş­hur QO­EL­RO pla­nı ilə mü­əy­yən edi­lib. Bu pla­na əsa­sən, Ba­kı re­gi­o­nun­da neft və neft ema­lı sə­na­ye­si­nin tam elektrik­ləş­di­ril­mə­si nə­zər­də tu­tu­lub. Ba­yıl və Ağ­şə­hər qə­sə­bə­lə­rin­də fə­a­liy­yət gös­tə­rən elektrik stan­si­ya­la­rı­nın hər bi­rin­də gü­cü 20 MVt olan 3 tur­bo­ge­ne­ra­tor qu­raş­dı­rıl­ma­sı plan­laş­dı­rıl­mış­dı. Qeyd olu­nub ki, is­ti­lik elektrik stan­si­ya­la­rı­nın qaz ya­na­ca­ğı ilə iş­lə­mə­si üçün re­konstruk­si­ya iş­lə­ri apa­rıl­ma­lı­dır.

Azər­bay­can­da ucuz hid­ro­re­surslar­dan is­ti­fa­də et­mək­lə Kür, Araz və Sa­mur çay­la­rın­da hid­ro­e­ner­ge­ti­ka ti­kin­ti­lə­ri­ni nə­zər­də tu­tan proq­ram ha­zır­la­nıb ki, bu da xalq tə­sər­rü­fa­tı­nın müx­tə­lif sa­hə­lə­ri­nin in­ki­şa­fı­nın əsa­sı­nı qoy­muş ol­du.

1941-ci ilin fev­ra­lın­da Azər­bay­can­da bi­rin­ci də­fə Sum­qa­yıt is­ti­lik elektrik mər­kə­zi-1 is­tis­ma­ra ve­ril­di. İkin­ci Dün­ya Mü­ha­ri­bə­sin­dən son­ra ener­ge­ti­ka da­ha yük­sək templə in­ki­şaf et­mə­yə baş­la­dı. 1953-cü il­də 24 MVt gü­cə ma­lik Ba­kı İEM-2 is­tis­ma­ra ve­ril­di. 1954-cü il­də 360 MVt gü­cün­də Min­gə­çe­vir hid­ro­e­ner­ge­ti­ka kas­ka­dı­nın bi­rin­ci növ­bə­si fə­a­liy­yə­tə baş­la­dı. Hə­min il­də "Şi­mal" DRES-də hər bi­ri­nin gü­cü 25 MVt olan 2 tur­bo­aq­re­qat is­tis­ma­ra ve­ril­di, 1960-cı il­də isə res­pub­li­ka­mız bi­rin­ci ola­raq 150 MVt gü­cün­də ener­ji blo­ku ilə təc­hiz olun­du. 1959-cu il­də Av­ro­pa­da bi­rin­ci də­fə ola­raq əsas ava­dan­lıq­la­rın açıq kom­po­nov­ka­da güc­lü İs­ti­lik Elektrik Stan­si­ya­sı - Əli Bay­ram­lı DRES-in ti­kin­ti­si­nə baş­lan­dı. Bu stan­si­ya­nın is­tis­ma­ra ve­ril­mə­si ilə Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın elektrik ener­ji­si­nə olan tə­lə­ba­tı tam ödə­nil­mək­lə, qon­şu res­pub­li­ka­la­ra 2 mlrd. kVt-sa­a­ta qə­dər elektrik ener­ji­si ötü­rül­mə­si­nə im­kan ya­ran­dı.

1964-cü il­də Gən­cə İEM-in bi­rin­ci tur­bo­aq­re­qa­tı işə sa­lın­dı və son­ra onun ümu­mi gü­cü 72 MVt çat­dı­rıl­dı. Kim­ya sə­na­ye­si­nin ge­niş sü­rət­də in­ki­şa­fı­nı nə­zə­rə ala­raq 1966-1972-ci il­lər­də Sum­qa­yıt İEM-2 220 MVt-a güc­lə is­tis­ma­ra ve­ril­di. Ava­dan­lıq­la­rı­nın fi­zi­ki və mə­nə­vi köh­nəl­mə­si­ni  nə­zə­rə ala­raq 2002-ci ilin fev­ra­lın­dan Sum­qa­yıt İEM-1 və İEM-2-nin ava­dan­lıq­la­rı is­tis­mar­dan çı­xa­rı­lıb. 1971-ci il­də Nax­çı­van MR-də İran İR ilə müş­tə­rək, hər bi­ri­nin gü­cü 22 MVt olan iki hid­ro­e­lektrik stan­si­ya in­şa edil­di. 1976-1977-ci il­lər­də 50 MVt gü­cün­də Tər-Tər SES işə qo­şul­du. 125 metr hün­dür­lük­də in­şa edil­miş bənd 125 min hek­tar məh­sul­dar tor­pa­ğın su­va­rıl­ma­sı­na şə­ra­it ya­rat­dı. Ha­zır­da Er­mə­nis­ta­nın tə­ca­vü­zü nə­ti­cə­sin­də Tər-Tər SES iş­ğal al­tın­da­dır.

Hey­dər Əli­yev 1969-cu il­də ha­ki­miy­yə­tə gəl­dik­dən son­ra Azər­bay­ca­nın ener­ge­ti­ka sek­to­run­da cid­di in­ki­şaf özü­nü gös­tər­di. 70-ci il­lə­rin so­nun­da res­pub­li­ka­nın ener­ji sis­te­mi­nin gü­cü 2882,4 MVt ol­maq­la 15,4 mlrd. kVt-sa­at elektrik ener­ji­si is­teh­sal olu­nub. O dövrdə yük­sək templə in­ki­şaf edən iq­ti­sa­diy­ya­tın ener­ji tə­lə­ba­tı ödə­nil­mə­di­yin­dən, il­də 2,9-3,5 mlrd.kVt-sa­at ener­ji id­xal olun­ma­sı məc­bu­riy­yə­ti ya­ra­nıb. Ener­ji ça­tış­maz­lı­ğı­nı ara­dan qal­dır­maq məq­sə­di­lə Şəm­kir SES və Azər­bay­can DRES-in ti­kil­mə­si nə­zər­də tu­tu­lur­du. Cə­nu­bi Qaf­qaz­da ən bö­yük elektrik stan­si­ya­sı olan Azər­bay­can DRES-in bi­rin­ci ener­ji blo­ku 1981-ci il­də, sək­ki­zin­ci­si isə 1989-cu il­də is­tis­ma­ra ve­ri­lə­rək ümu­mi güc 2400 MVt-a çat­dı­rıl­dı. 1981-1982-ci il­lər­də 380 MVt gü­cə ma­lik Şəm­kir SES is­tis­ma­ra ve­ril­di.

2002-ci il­də MDB mə­ka­nın­da ilk də­fə mü­a­sir tip­li iq­ti­sa­di cə­hət­dən sə­mə­rə­li bu­xar-qaz tur­bin­li 400 MVt güc­də Şi­mal İES-in bi­rin­ci fa­za­sı is­tis­ma­ra ve­ril­di. Gü­cü 452 MVt olan mü­a­sir elektrik stan­si­ya­nın in­şa­sı­na 2005-ci il­də baş­la­nıb. Hə­min il­də hər bi­ri­nin gü­cü 8,7 MVt olan 10 ədəd mo­dul tip­li elektrik ge­ne­ra­tor­la­rı As­ta­ra­da, Şə­ki­də, Xaç­maz­da, Nax­çı­van­da və 104,4 MVt 12 ədə­di isə Ba­kı şə­hə­rin­də qu­raş­dı­rı­lıb.

Ümum­mil­li li­de­ri­miz Hey­dər Əli­yev is­tər 70-80-ci il­lər­də, is­tər­sə də 1993-cü il­də ha­ki­miy­yə­tə qa­yı­dı­şın­dan son­ra öl­kə­nin ener­ge­ti­ka sa­hə­si­nə, o cüm­lə­dən Ba­kı şə­hə­ri­nin elektrik təc­hi­za­tı işi­nə xü­su­si diq­qət və qay­ğı gös­tə­rib.

Ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­ye­vin 20 oktyabr 2000-ci il­də 1 nöm­rə­li Ba­kı İs­ti­lik Mər­kə­zi­nin bi­rin­ci növ­bə­si­ni aç­dı­ğı gün Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­ye­vin 13 oktyabr 2004-cü il ta­rix­li Sə­rən­ca­mı ilə "Ener­ge­tik­lər gü­nü" pe­şə bay­ra­mı ki­mi tə­sis edi­lib.

Hey­dər Əli­yev si­ya­si kur­su­nun la­yiq­li da­vam­çı­sı olan Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İ.Əli­yev, öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın bü­tün sa­hə­lə­rin­də ol­du­ğu ki­mi, elektro­e­ner­ge­ti­ka sa­hə­si­nə, elə­cə də pay­tax­tan elektrik şə­bə­kə­si­nə da­im diq­qət və qay­ğı gös­tər­mək­də­dir.

"Ba­kı­e­lektrik­şə­bə­kə" ASC-nin fə­a­liy­yə­ti 2006-cı il­də bər­pa edil­dik­dən son­ra bu sa­hə­də in­ki­şaf və in­ves­ti­si­ya iş­lə­ri­nin mü­a­sir stan­dartla­ra uy­ğun apa­rıl­ma­sı məq­sə­di­lə Pre­zi­den­tin eh­ti­yat fon­dun­dan ma­liy­yə və­sa­i­ti ay­rıl­ma­sı haq­da mü­va­fiq Sə­rən­cam ve­ri­lib. 2006-cı ilə qə­dər "Ba­kı­e­lektrik­şə­bə­kə"nin Nə­ri­ma­nov və Xə­tai ra­yon­la­rın­da cə­mi 2 in­zi­ba­ti bi­na­sı möv­cud idi. 10 il müd­də­tin­də 50-yə ya­xın ofis bi­na­sı, yar­dım­çı və tex­ni­ki əhə­miy­yət­li bi­na və qur­ğu­lar ti­ki­lib is­ti­fa­də­yə ve­ri­lib. Ye­ni ti­ki­lən ya­rımstan­si­ya­lar isə xü­su­si la­yi­hə əsa­sın­da iki transfor­ma­tor­lu ol­maq­la qa­pa­lı tip­li ti­ki­lir. Yük­sək və al­çaq gər­gin­lik­li xət­lə­rin ya­rımstan­si­ya­ya gi­ri­şi və çı­xı­şı xü­su­si ka­bel ka­nal­la­rı va­si­tə­si­lə izol­ya­si­ya­lı ka­bel­lər­lə hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Öl­kə­mi­zin bü­tün ra­yon mər­kəz­lə­rin­də, qə­sə­bə və kəndlə­rin­də ya­rar­sız, is­tis­mar müd­də­ti ba­şa çat­mış köh­nə transfor­ma­tor­lar ye­ni tip, qa­pa­lı komplekt transfor­ma­tor mən­tə­qə­lə­ri ilə əvəz olu­nur. 2015-ci il­də 1450 ədəd, 2016-cı il­də isə 1650 ədəd bu tip transfor­ma­tor qu­raş­dı­rı­lıb. "Azə­ri­şıq" res­pub­li­ka­mı­zın bü­tün şə­hər, kənd və qə­sə­bə­lə­ri­ni, hət­ta uc­qar dağ kəndlə­ri­ni be­lə 24 sa­at da­ya­nıq­lı və fa­si­lə­siz elektrik ener­ji­si ilə tə­min edir. Hal­bu­ki, 20 il əv­vəl bü­tün bun­lar bəl­kə də əl­çat­maz gö­rü­nür­dü. Bu gün Azər­bay­can özü­nü elektrik ener­ji­si ilə tə­min et­mək­lə ya­na­şı, onun bir his­sə­si­ni xa­ri­cə ix­rac edir.

Vi­da­di XU­DA­ŞOV
Ya­zı "Azə­ri­şıq" Açıq Səhmdar Cə­miy­yə­ti və Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim edi­lir.