Bank sektoru üçün ciddi təhdid mənbəyi hesab edilən problemli kreditlərlə bağlı vəziyyət yenidən kəskinləşir. Hər halda, açıqlanan rəsmi məlumatlar da bunu təsdiq edir. Həmin məlumatlardan belə bəlli olur ki, Azərbaycanda problemli kreditlərin həcmi son dönəmlər hər ay artmağa davam edir.
Bu il aprelin 1-nə Azərbaycanda vaxtı keçmiş kreditlərin həcmi 918.2 milyon manat təşkil edib. Mərkəzi Bankdan verilən məlumata görə, bu da son bir ayda 0.1 faiz artım deməkdir. Qurum bildirir ki, bu göstərici ilin əvvəlindən 2.8 faiz artıb. Buna səbəb kimi milli valyutada olan uzunmüddətli vaxtı keçmiş kreditlərin 0.94 faiz artmaqla 575.7 milyon manata yüksəlməsi göstərilir. Halbuki, Prezident İlham Əliyevin 2019-cu ilin fevralında fiziki şəxslərin xarici valyutada olan problemli kreditlərinin həlli ilə bağlı fərmanı onun azalmasına səbəb olmuşdu. Həmin fərmanla 10 min dollara qədər kredit götürən fiziki şəxslərin borclarında 2015-ci ildə iki dəfə baş vermiş devalvasiyalardan sonra yaranmış fərq dövlət büdcəsi hesabına ödənildi. Onda vaxtı keçmiş kredit borclarının restrukturizasiyası məqsədilə banklara 682 milyon manat dövlət zəmanəti ilə təmin edilmiş güzəştli kredit verildiyi açıqlandı. Beləliklə, 2019-cu ilin sonuna ödəniş vaxtı keçmiş kreditlər 1 milyard 273.1 milyon manata qədər azalmışdı. Halbuki, bu məbləğ devalvasiyalardan sonra 1.8 milyard manata qədər yüksəlmişdi.
Amma indi Azərbaycanda problemli kreditlərin yenidən artması müşahidə edilir. Bunun ilk səbəbi odur ki, kreditlərin faizi çox yüksəkdir. Bank sistemində kredit faizləri yüksək olduğu üçün sahibkarlar və fiziki şəxslər onu vaxtında qaytara bilmir. Bununla da problemli kreditlərin həcmi artır. Bir vaxt onların miqdarı azalmaya doğru getmişdi, amma indi yenə artım var. Ekspertlər qeyd edir ki, əmanətlərin faizi də burada rol oynayır. Məlumdur ki, bank vəsaitinin üç mənbəyi var. Bunlardan birincisi vətəndaşların depozitləri və əmanətləridir. İkincisi Mərkəzi Bankdan müəyyən məbləğdə götürülmüş kreditlər, üçüncüsü isə beynəlxalq maliyyə qurumlardan götürülmüş vəsaitlərdir. Amma indiki halda bir çox bankların vəsaitlərinin 80-90 faizi məhz vətəndaşların əmanətləridir. Əmanətlərin faizi yüksək olanda da kredit faizləri yüksək olur. Bank məsələləri üzrə ekspert Əkrəm Həsənov isə hesab edir ki, problemli kreditlərin həcminin artması koronavirus pandemiyası ilə əlaqədardır: "Bu yalnız Azərbaycanda deyil, bütün dünyada problemli kreditlər artan xətlə gedir". Ekspert qeyd edib ki, Prezident İlham Əliyevin 2019-cu ildə verdiyi fərmanla problemli kreditlər azalmağa doğru getdi, amma 2020-ci ildə başlayan pandemiya vətəndaşların və sahibkarların kreditlərinin həcmini artırdı. Onun sözlərin görə, ötən ilin aprelində Mərkəzi Bank banklara tövsiyə edib ki, pandemiya ilə bağlı sentyabrın axırına qədər sadə vətəndaşların, sahibkarların gecikdirdiyi kreditləri problemli kredit kimi tanımasın və cərimə hesablamasın: "Daha sonra Mərkəzi Bank bu moratoriumun müddətini bu ilin əvvəlinədək uzatdı. İndiki problemli kreditlər, əslində, keçən il əmələ gəlib. Sadəcə, banklar Mərkəzi Bankın tövsiyəsinə uyğun bunları problemli kredit kimi tanımırdı. Amma bu il Mərkəzi Bank müddəti artırmadı və banklar yavaş-yavaş başlayıblar problemli kreditləri tanımağa". Ekspert vurğulayıb ki, bu çox ciddi problemdir: "Çünki pandemiya ilə əlaqədar kimsə iş yerini itirdi, kiminsə maaşı, sahibkarların gəlirləri azaldı. Turizm sahəsində, ümumiyyətlə gəlir yoxdur. Təbii ki, onlar kreditləri qaytara bilmir". O bildirib ki, ötən ilin aprelində dövlət müəyyən tədbirlər planı tutdu: "Amma görünən odur ki, bu kifayət deyil". Ekspert ümid edir ki, pandemiyadan sonra dövlət bu məsələ ilə bağlı müəyyən güzəştlər tətbiq edəcək: "Bütün məsələləri tam müşahidə edəndən, məbləği tam müəyyən edəndən sonra ən çox ziyan çəkənlərə, ən aztəminatlılara və bank sisteminə, yəqin ki, kömək ediləcək".
İndilikdə isə görünən budur ki, ölkənin bank sektorunda tədricən yeni kredit böhranı yaranır. Banklara olan borcların portfelinin artması həm əhalinin vəziyyətinin pisləşməsinə, həm də banklarda müəyyən qədər inkişafa mane olur. Araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda problemli kreditlər yenə daha çox istehlak kreditlərinin hesabına artır. İstehlak kredit faizlərinin biznes kreditlərə baxanda daha yüksək olması, qazanılma müddəti və prosedurunun nisbətən asan olması bu sahəyə daha çox bankları meylləndirir. Bu hal da nəticə etibarı ilə problemli kreditlərin miqdarının artımına gətirib çıxarır. Dövlət bankların istehlak kreditləri əvəzinə real sektora daha çox vəsait ayırmasını gözləsə də, hələ də əks vəziyyət müşahidə olunur. Elə bu səbəbdən məsələnin həlli üçün müəyyən radikal addımların atılması vacibdir. Hesab edilir ki, Mərkəzi Bankın istehlak kreditləri üzrə ehtiyat normasına yenidən baxması və bu norma ilə bağlı şərtləri daha da ağırlaşdırması məqsədəuyğundur. Bankların faiz dərəcələrini azaltması və çox sayda real sektora yönəlik kreditlər verməsi olduqca vacibdir.
Ramil QULİYEV
