Azərbaycanın müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində yeri və rolu

SSRİ-nin süqutundan sonra beynəlxalq aləmə tam müstəqil bir aktor kimi inteqrasiya etməyə başlayan gənc dövlətlərdən biri də Azərbaycan Respublikası (AR) idi. Ölkəmizin olduqca əlverişli geosiyasi məkanda, həm də dünyanın super güclərinin barışmaz maraqlarının kəsişdiyi regionda yerləşməsi milli dövlətçilik prinsiplərinə, müstəqilliyin və suverenliyin qorunmasına xidmət edəcək dayanıqlı xarici siyasi strategiyanın hazırlanmasını və tətbiqini tələb edirdi.
Qeyd edək ki, o dövrdə ölkəmizin müasir beynəlxalq münasibətlərin önəmli iştirakçısına çevrilməsi prosesi olduqca gərgin olub. Məhz mərhum Prezident Heydər Əliyevin böyük səyi, müdrikliyi sayəsində Azərbaycan beynəlxalq ictimaiyyətlə uğurlu ünsiyyət quraraq, milli maraqlarının təmin edilməsində əhəmiyyətli addımlar ata bildi.
Müstəqil Azərbaycanın müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində yeri və rolunun araşdırılması üçün ölkəmizin beynəlxalq aləmlə ilkin əlaqələr qurduğu şəraitə nəzər salmalıyıq. Çünki müasir AR-nin beynəlxalq münasibətlər sisteminin bərabərhüquqlu iştirakçısına çevrilməsi prosesində rastlaşdığı problemlər Cumhuriyyət dövründəki (1918-1920-ci illər), erməni şovinistlərinin "Böyük Ermənistan" yaratmaq xülyası da daxil olmaqla, analoji proseslərin davamı idi. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində fəaliyyətə başlamasının əsası İstanbul konfransında (1918-ci-il) qoyulub. Lakin 1918-1920-ci illərdə mövcud olan Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin müstəqilliyini dünya ictimaiyyətinin qəbul etməsi prosesi həm də şimal, cənub, qərbdən ölkənin milli təhlükəsizliyinə qarşı ciddi təhdidlərlə müşayiət edilirdi. Gənc respublikanın dövlətlərarası münasibətlərə daxil olması olduqca çətin idi. Burada ən böyük problemlərdən biri də maddi resursların, demək olar ki, yoxluğu idi. Belə bir vəziyyətdə alternativ kimi Azərbaycanla Avropa dövlətləri arasında vasitəçiliyi Türkiyənin Avropa ölkələrindəki səfirlikləri yerinə yetirirdi. Bunu Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin yaranması haqqında məlumatın Türkiyənin səfirlikləri tərəfindən dünya ictimaiyyətinə çatdırılması da sübut edir.
Göründüyü kimi, tariximizin təxminən son 100 ili sübut edir ki, tamam fərqli siyasi reallıqlardan söhbət getməsinə baxmayaraq, AXC dövrü ilə 1991-ci ildə ikinci dəfə qazanılan müstəqillik dövrünün ilk illərindəki oxşar məqamlar çox olub. Belə ki, yenə də AR-nin müstəqilliyinin ilk illərində regionda dünyanın böyük dövlətlərinin barışmaz maraqlarının toqquşması, milli təhlükəsizliyimiz üçün ciddi təhdid olan erməni təcavüzü, daxili siyasi vəziyyətin olduqca gərgin olması, 1991-1992-ci illərdə müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişaf strategiyasının qeyri-müəyyənliyi müşahidə olunurdu. Deməli, belə nəticəyə gəlmək olar ki, keçən əsrin həmin illərində Azərbaycan dövlətinin mövcudluğu yenə də sual altında idi.
Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın xarici siyasətinin yalnız bir istiqaməti nəzərə çarpırdı. Belə yanaşma müstəqil dövlət quruculuğu və beynəlxalq münasibətlər sistemində hər hansı yer və rolu qeyri-mümkün edirdi. Çünki sırf Rusiyameyilli xarici siyasətin həyata keçirilməsi Azərbaycanın dövlət mənafelərini beynəlxalq münasibətlərin inkişaf tendensiyası ilə uzlaşdırmağa imkan vermirdi.
Təəssüflə qeyd edək ki, sonrakı xarici siyasət kursu da bir istiqamətli oldu. Yəni bu dəfə yalnız Türkiyə ilə diplomatik əlaqələrin qurulması prioritet kimi müəyyənləşdirildi. Həmin dövrdə "Türkün türkdən başqa dostu yoxdur" kimi açıq-aşkar şüarlar səsləndirməklə, əslində, Azərbaycan anlayışına, türkçülüyə, Azərbaycan dövlətçiliyinə, azərbaycançılığa böyük zərbələr vurulurdu. Bu isə ölkənin daxili siyasi həyatında ziddiyyətlərin baş qaldırması üçün zəmin yaradırdı. Təbii ki, belə yanaşma da Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində özünəməxsus yer və rolunu mümkünsüz edirdi.
Yalnız 1993-cü ildən başlayaraq, yəni Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra milli maraqların təmin olunmasına, beynəlxalq aləmlə sıx inteqrasiyaya istiqamətlənən xarici siyasi strategiya formalaşmağa başladı. Balanslaşdırılan siyasətə söykənən bu strategiya Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində yeri və rolunun təşəkkül tapmasına xidmət edirdi. Özünün ilk andiçmə mərasimində (1993-cü il, 10 oktyabr) həmin məqama da toxunan mərhum Heydər Əliyev deyib: "...Bizim xarici siyasətimiz, birinci növbədə, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini təmin etməyə yönəldilməlidir. Vəzifə dünyanın bütün dövlətləri ilə bərabərhüquqlu, qarşılıqlı-faydalı əlaqələr yaratmaq və inkişaf etdirməkdən, bu əlaqələrlə Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq mövqelərini möhkəmlətməkdən ibarətdir".
Lakin həmin dövrün siyasi reallıqları fonunda buna birdən-birə nail olmaq qeyri-mümkün idi. İlk olaraq beynəlxalq ictimaiyyəti AR ilə qarşılıqlı əməkdaşlığa sövq etməli və onları bu əlaqələrin faydalı olacağına inandırmaq lazım idi. Yalnız bundan sonra milli maraqlarımızı regionda maraqları toqquşan dövlətlərin mənafeləri ilə uzlaşdırmaq, təhlükəsizliyimizə beynəlxalq təminat almaq üçün addımlar ataraq müsbət nəticələr əldə etmək olardı. Həmin səbəbdən Heydər Əliyev konkret dövlətlərin regionda hansı maraqlara malik olması və bu maraqların onlar üçün hansı səviyyədə əhəmiyyətli olmasını dərindən təhlil etdi. Məhz bu cür yanaşmadan çıxış edərək, ilk növbədə, Rusiya ilə sıx əlaqələr quruldu. Rusiya ilə səmərəli əməkdaşlığın yaradılması üçün MDB-yə üzv olmaq əhəmiyyətli idi. Bu yalnız Rusiya yox, həmçinin digər postsovet respublikaları ilə də pozulmuş münasibətlərin bərpası üçün yeni imkanlar yaratdı.
Həmin dövrdə AR Rusiya ilə bərabərhüquqlu qarşılıqlı əlaqələr yaratmaqla yanaşı, Rusiyanın ölkəmizə olan təzyiqlərini neytrallaşdırmaq üçün digər strategiyalardan da yararlandı. Bunun üçün əsasən ABŞ və Avropa dövlətlərinin regiondakı maraqlarının toqquşmasından məharətlə istifadə edildi. Sonrakı addım Azərbaycanın etibarlı tərəfdaş kimi qəbul olunması üçün təsirli tədbirlərin həyata keçirilməsi oldu. Ölkəmizin regionda yeri və rolu haqqında danışarkən, Rusiya ilə soyuq münasibətdə olan Gürcüstanla əlaqələrimizi də nəzərdən qaçırmamalıyıq. Bu münasibətlər yalnız iki ölkə yox, bütün Qafqaz üçün əhəmiyyətli idi.
AR-nin beynəlxalq münasibətlər sistemində məxsusi rolu və yerinin gerçəkləşməsində ölkəmizə qərəzli münasibət bəsləyən, Ermənistanın təcavüzkar maraqlarını dəstəkləyən dövlətlərlə sıx diplomatik əlaqələrimiz də təsirsiz ötüşmədi. Belə ki, Fransanın Ermənistana təsir imkanlarını nəzərə alan Prezident Heydər Əliyev xarici dövlətlərə ilk rəsmi səfərini məhz Fransaya etdi. İndi olduğu kimi, o vaxt da İranla yaxın qonşuluq əlaqələrinin qurulmasına xüsusi önəm verildi.
Məlumdur ki, AR-nin xarici siyasi kursunda Türkiyənin xüsusi yeri var. Artıq bu gün Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri beynəlxalq hüquq normalarından irəli gələn prinsiplər əsasında inkişaf etdirilərək tamam yeni mərhələyə qədəm qoyub. Göründüyü kimi, Heydər Əliyev ilk öncə region dövlətləri, sonra isə dünyanın digər nüfuzlu dövlətləri ilə ikitərəfli və çoxtərəfli qarşılıqlı əlaqələr qurmaqla respublikamızın beynəlxalq münasibətlər sistemində özünə layiq yer tutması üçün etibarlı zəmin hazırladı. Bu gün ölkəmiz strateji tərəfdaşı olan ABŞ ilə siyasi-iqtisadi, qlobal problem və təhlükələrə qarşı mübarizədə sıx əməkdaşlıq edir.
Beynəlxalq aləmlə sıx iqtisadi, siyasi, mədəni əlaqələr quran Azərbaycan istər regional, istərsə də beynəlxalq təhlükəsizliyin təmin edilməsində də mühüm rol və potensiala malikdir. Bu istiqamətdə ölkəmiz öz töhfəsini əsasən beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq fonunda verir. Belə ki, NATO-nun "Sülh naminə tərəfdaşlıq" Proqramına qoşulması, Avroatlantik Tərəfdaşlıq Şurası və digər vasitələrlə NATO ilə tərəfdaşlıq mexanizmlərindən bəhrələnməsi ölkəmizin nüfuzunu daha da artırıb. Sülhməramlılarımızın Kosova və Əfqanıstanda NATO-nun başçılığı ilə həyata keçirilən əməliyyatlarda, İraqda beynəlxalq koalisiyanın tərkibində səmərəli iştirakı ölkəmizin beynəlxalq aləmdə qəbul edilən rolundan xəbər verir. Qeyd edək ki, bu əməkdaşlıq beynəlxalq təhlükəsizliyə mühüm töhfə verdiyi kimi, AR-nin özünün də təhlükəsizliyi üçün böyük önəm kəsb edir.
AR-nin beynəlxalq münasibətlər sistemində layiqli yerinin müəyyənləşməsində ATƏT, AŞ,Aİ, İKT, QİƏT, EKO, MDB və s. təşkilatlarla əməkdaşlığının da rolu böyükdür. Burada BMT və onun İnkişaf Proqramı, Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı, Uşaq Fondu, Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı, Sənaye İnkişaf Təşkilatı, Qadınlar Fondu, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı, YUNESKO və digər qurumları xüsusilə qeyd etmək lazımdır.
AR-nin beynəlxalq enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində rolu və yerini dəyərləndirən dünya ictimaiyyəti artıq onu həm də etibarlı tərəfdaş kimi tanıyır. Respublikamızın karbohidrogen strategiyasının mühüm tərkib elementlərindən olan Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft və Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri bu gün bölgədə əməkdaşlığın, sülhün, təhlükəsizliyin təmin edilməsində xüsusi rol oynayır. Qeyd edək ki, AR beynəlxalq enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında həm də çoxillik təcrübəyə malikdir. Bu fakta diqqət yönəldən Prezident İlham Əliyev deyib: "Ölkəmiz enerji təhlükəsizliyinə uzun illər öncədən diqqət yetirib. Azərbaycan öz enerji strategiyasının həyata keçirilməsinə enerji təhlükəsizliyi məsələlərinin Avropa üçün bu dərəcədə vacib olmasından bir çox illər əvvəl başlayıb. 1994-cü ildə biz əsas neft şirkətlərini Xəzərin Azərbaycan sektoruna gəlməyə və sərmayə qoymağa dəvət etdik. Bunu etməklə, biz Xəzər dənizini və onun resurslarını beynəlxalq əməkdaşlıq üçün açdıq və bütün vəzifələrimizi yerinə yetirdik".
Hazırda Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq aləmdə milli maraqlarımızın qorunması istiqamətində gördüyü çoxşaxəli işlər, apardığı müstəqil xarici siyasəti AR-nin rolunun daha da artmasını mümkün edib. Bunu ölkəmizin BMT TŞ-də 2 dəfə sədrlik etməsi, beynəlxalq kosmik kluba üzv olması, BMT TŞ-də Rusiyanın Krımı zəbt etməsilə əlaqədar Azərbaycanın işğal əleyhinə səs verməsi və s. faktlar da sübut edir.
BMT BA-nın 49-cu sessiyasında (1994-cü il) çıxış edən Heydər Əliyev deyib: "Ən mötəbər beynəlxalq məclisin tribunasından sizin qarşınızda qurur hissi ilə çıxış edirəm.
İlk dəfədir ki, müstəqil Azərbaycanın Prezidenti dünya birliyi tərəfindən tanınmış və bərabər hüquqlarla onun tərkibinə daxil olmuş ölkəsini dünya birliyinə təqdim edir".
20 il bundan qabaq ölkəmizi dünya birliyinə təqdim edən mərhum Heydər Əliyevin balanslaşdırılmış çoxşaxəli siyasətini uğurla davam etdirən cənab İlham Əliyevin düşünülmüş strategiya və gərgin diplomatik səyləri nəticəsində müasir Azərbaycan Respublikası beynəlxalq münasibətlərin tamhüquqlu subyektinə çevrilib. Sürətli iqtisadi inkişaf və dövlətlərarası münasibətlərdə beynəlxalq hüquq normalarına sadiqlik nümayiş etdirməsi isə ölkəmizi regional lider dövlətinə çevirib və beynəlxalq aləmdə etibarlı tərəfdaş kimi tanıdıb. Elə AR-nin beynəlxalq aləmdə xüsusi yer və rolunu şərtləndirən də məhz bu amillərdir.