Azərbaycanın fəal diplomatik gedişləri nəticəsində Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün danışıqlar formatının dəyişdirilməsi istiqamətində Ermənistan hakimiyyətinin cəhdlərinin iflasa uğramasından sonra konfliktlə bağlı proseslərin bundan sonra hansı istiqamətdə gedəcəyi indi xüsusi diqqət mərkəzində yer alır. Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, Ermənistan, əslində format məsələsi ətrafında cərəyan edən hadisələr fonunda Azərbaycan qarşısında gücsüz olduğunu bir daha təsdiqləmiş oldu. Bakının istəklərinin əksinə olaraq İrəvan danışıqlar formatını dəyişdirə bilmədi.
Xatırladaq ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev VII Qlobal Bakı Forumunda çıxışı zamanı İrəvanın münaqişənin həlli üzrə hazırkı danışıqlar formatının dəyişdirilməsi cəhdlərinə sərt cavab verib. Dövlət başçısı qeyd edib ki, Ermənistan hökumətinin danışıqlar formatını dəyişdirməyə cəhd etməsi qəbuledilməzdir. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və bu münaqişənin nəticələri barədə ətraflı danışan Azərbaycan Prezidenti bildirib ki, bu işğal beynəlxalq təşkilatların beynəlxalq hüquqa əsaslanan qətnamələrinin pozulması deməkdir və status-kvo qəbuledilməzdir, onun dəyişdirilməsi üçün isə Ermənistan Azərbaycan ərazilərindən öz qoşunlarını çıxarmalıdır: “Biz görürük ki, Ermənistan hökuməti bu gün danışıqlar formatını dəyişdirməyə cəhd edir. Bu isə qəbuledilməzdir. Beynəlxalq təşkilatlar, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri də bunu bəyan edirlər”. İlham Əliyev bu formatın artıq uzun illərdir mövcud olduğunu bildirib və bunu dəyişdirmək cəhdini danışıqlar prosesini bloklamaq cəhdi kimi səciyyələndirib. Vurğulayıb ki, danışıqlar yalnız danışıqlar xatirinə aparılmamalıdır.
Azərbaycan tərəfinin yüksək səviyyədə səslənən bu mövqeyini dəyərləndirən erməni ekspert Ayk Xanumyan bildirib ki, bu gün Qarabağ danışıqları Bakının diqtə etdiyi şərtlər altında gedir və Nikol Paşinyan iqtidarı bunu nəzərə almalıdır: “Düzünü desək, mən təsəvvür etmirəm ki, Azərbaycan nə vaxtsa Ermənistanın istəkləri ilə razılaşacaq”. Onun sözlərinə görə, bu gün tərəflər həllin hər hansısa variantından kifayət qədər uzaqdır: “Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan Dağlıq Qarabağ rejiminin danışıqlarda iştirakına heç vaxt razılaşmayacaq. Məsələnin həlli danışıqlar yolu ilə mövcud deyil, çünki Azərbaycan və Ermənistanın mövqeləri kifayət qədər uzaqdır. Belə şərtlərdə məsələnin danışıqlar yolu ilə həlli ola bilməz”.
Ermənistanın sabiq iqtidar partiyası olan Respublika Partiyasının sözçüsü Eduard Şarmazanov da eyni mövqeni bölüşərək bildirir ki, Bakı İrəvanın mövqelərini daha sürətlə sarsıdır və Paşinyan buna qarşı hansısa addımlar atmaqda acizlik nümayiş etdirir: “Aylar öncə Paşinyan parlamentdə çıxışlarında keçmiş hakimiyyətin yalnız torpaqların qaytarılması ilə bağlı danışıqlar apardığını və müvafiq sənədlər olduğunu bildirirdi. İndi danışıqlarda yeni sənədlər olmadığı məqamını nəzərə alaraq belə güman etmək olar ki, ya Paşinyan özü torpaq qaytarmağa hazırlaşır, ya da yalan danışır. Qoy özü qərar versin. Təhlükəsizlik Şurasının iclasındakı çıxışında Nikol şüurlu və ya dərk etmədən, şüursuz bir şəkildə Qarabağ erməniləri terminini istifadə edir. Mən bu terminin, xüsusilə danışıqlar və ya ictimai çıxışlar zamanı uğurlu formul olduğunu düşünmürəm. Paşinyan bəyan edirdi ki, Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması prosesində onun proqramı nə birinci, nə ikinci, nə də üçüncü prezidentlərin strategiyası və konsepsiyasına oxşardır, onun erməniçilik lehinə proqram və konsepsiyası var. Hanı həmin konsepsiya, bəs deyirdi Qarabağ məsələsində erməniyönümlü proqramı var, bunu biz çıxışı zamanı eşidə bilmədik. Həmsədrlərin bəyanatından aydın oldu ki, onlar Paşinyanla münaqişəsinin nizamlanması üzrə yeni sənəd və ya paket müzakirə etməyə hazırlaşmır. Bakı istədiklərini əldə edir”.
Ermənistanın sabiq baş naziri Vazgen Manukyan da vurğulayır ki, Qarabağ məsələsində status-kvonu qoruyub saxlamaq mümkün deyil. O qeyd edib ki, Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyindən sonra iqtidar qanadından olan bəzi nümayəndələr tərəfindən Qarabağ hərəkatı tarixinin bağlanması, yeni səhifənin açılması, hətta yeni səhifənin Qarabağ müharibəsindən daha önəmli olduğuna dair bəyanatlar verilib: “Bütün bunlar onu göstərirdi ki, yeni hakimiyyət Qarabağ məsuliyyətini boynuna götürmür. Lakin tədricən vəziyyət dəyişməyə başlayıb. Nikol Paşinyanın Təhlükəsizlik Şurasının son iclasındakı çıxışından məlum oldu ki, hakimiyyət Qarabağ məsələsi ilə bağlı məsuliyyəti öz boynuna götürməyə başlayıb. Paşinyan ardıcıl siyasət yürütməklə Qarabağdakı qurumu danışıqlar masasına çəkməyə cəhd göstərsə də, buna ATƏT-in Minsk Qrupu məlum bəyanatla faktiki olaraq cavab verib”. Manukyan bununla bağlı daha sonra qeyd edir: “Qarabağın danışıqlar masasına qaytarılması mümkün deyil. İlk növbədə ona görə ki, Azərbaycan Qarabağla danışıqlar masasında oturarsa, bu o deməkdir ki, Azərbaycan dolayı yolla bu və ya digər şəkildə Qarabağı tanıyır. Yəni Azərbaycan istənilən yolla bundan yayınacaq. Bunu yaxşı dərk edən Minsk Qrupu belə bir vəziyyəti danışıqlara maneə hesab edir. Minsk Qrupunun bizə münasibəti artıq dəyişir və Azərbaycan bundan yararlana bilər. İndiyədək danışıqların səmərəli olmadığı hesab olunurdu. Heç olmasa, zaman bizim xeyrimizə işləyirdi. Şərt olaraq irəli sürülən 3 prinsip - ərazi bütövlüyü, gücün tətbiq edilməməsi və öz müqəddəratını təyinetmə hüququ öz daxili ziddiyyətləri olan bir sənəd idi. Buna əsasən müharibənin qarşısını almaq mümkün olurdu. Amma Bakı vəziyyəti öz lehiən dəyişdirə bildi”. Azərbaycanın Qarabağ məsəəlsində istəklərinə tədricən yaxınlaşmaqda olduğunu bildirən Manukyan daha sonra qeyd edib: “Azərbaycan Qarabağ üzərində nəzarəti bərpa etmək üçün müharibəyə də əl ata bilər. Onlar zamanı müharibəyə hazırlıq məqəsdilə istifadə edirdi. 2016-cı il aprel döyüşlərində yüzlərlə itki verdik, ordunun nöqsanlarını gördük. Aprel döyüşləri erməni ordusunda islahatlar aparılmasına dəstək verdi. Gələcəkdə müharibənin qarşısını almaq üçün bir yol qalır - ordunu gücləndirmək. Amma Azərbaycan daha sürətlə güclənir. Danışıqları davam etdirmək lazımdır. Tərəfdaş ölkələrlə, Rusiya, ABŞ və Avropa ölkələri ilə münasibətlər dərinləşdirilməli, əlaqəlar möhkəmləndirilməli, yeni tərəfdaşlar cəlb edilməlidir. Lakin təəssüf ki, bu məsələdə də Azərbaycana uduzuruq”.
Ümumiyyətlə, Ermənistanda hesab edirlər ki, Bakı beynəlxalq miqyasda uğurlu manevrləri ilə İrəvanı daha çətin duruma salmağı bacarıb. Minsk Qrupunun həmsədr dövlətlərinin son bəyanatları, bu günlərdə Avropa Parlamentinin qəbul etdiyi və Avropa Şurasına, Avropa Komissiyasının vitse-prezidentinə, Avropa İttifaqının xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə nümayəndəsinə yolladığı rəy bunun daha bir təsdiqi sayılır. Avropa Parlamentinin son sənədi ümumiyyətlə Ermənistanda ciddi ajiotaja səbəb olub. Sənəddə deyilir: “Şərq tərəfdaşlığı” ölkələrinin müstəqilliyi, suverenliyi və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri çərçivəsində ərazi bütövlüyünə zərər vurmaq məqsədi daşıyan dezinformasiyanın yayılmasını və gələcək dezinformasiya təhdidlərini diqqətə almaq; insanlar arasında əlaqələrə diqqət yönəltməklə və icmalar səviyyəsində dayanıqlılıq mənbəyi olan mövcud vətəndaş cəmiyyəti şəbəkələri ilə işləməklə “Şərq tərəfdaşlığı" ölkələri ilə uzunmüddətli strateji yanaşmanın və qarşılıqlı fəaliyyət proqramının hazırlanmasına prioritet diqqət ayırmaq vacibdir”. Bununla Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bir daha təsbit olunub. Xatırladaq ki, 2018-ci il dekabrın 12-də Avropa Parlamenti “Avropa İttifaqının tərəfdaş ölkələrin suverenliyi, müstəqilliyi və ərazi bütövlüyünə dəstəyə sadiqliyi”nin təsdiqləndiyi qətnamə qəbul etmişdi. Avropa Parlamentinin bu sənədi Azərbaycanın Ermənistan üzərində növbəti diplomatik qələbəsi sayılır. İrəvanda hesab edirlər ki, sayı artan belə sənədlər Azərbaycanın mövqelərini daha güclü hala gətirir.
Erməni şərhçi Akop Badalyan isə bildirir ki, bu vəziyyətdə Rusiyanın da getdikcə Azərbaycana meyllənməsi Qarabağ məsələsinəd İrəvan üçün böyük zərbədir: “İş o yerə çatıb ki, Rusiya Serj Sarkisyan, Robert Köçəryan və “Lazarev klubu” vasitəsilə Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərində Ermənistan tərəfindən yaradılmış separatçı rejimi Nikol Paşinyan hakimiyyətindən ayırmağa çalışır”. Badalyan keçmiş prezident Serj Sarkisyanın Xankəndiyə getməsi və separatçı rejimin “rəhbəri” Bako Saakyanla danışıqlar aparması haqqında məlumatı xatırladaraq yazır ki, məqsəd ərazilərin Rusiya ssenarisinə uyğun qaytarılmasıdır. Söhbət ilkin mərhələdə 5 rayonun qaytarılmasını nəzərdə tutan ssenaridən gedir. Maraqlıdır ki, ermənipərəst mövqeyi ilə tanınan Konstantin Zatulinin yaratdığı “Lazarev klubu”nun Moskvada keçirilən iclasında da rayonların qaytarılması məsələsi müzakirə edilmişdi. Hərçənd, Zatulin həmin iclasa Qarabağ separatçılarının “nümayəndəsi”ni də dəvət etmişdi və bu, dəvət separatçılara dəstək mənzərəsini yaradırdı. Lakin iclasda ərazilərin qaytarılması məsələsinin müzakirəsi Rusiyanın prosesi Nikol Paşinyanla deyil, “Qarabağ klanı”nın uzantısı olan separatçılarla həll etməyə çalışdığı versiyasını yaratdı. Badalyan bu ssenarini “Qarabağ tələsi” olaraq təqdim edir: “Görünür, ruslar münaqişənin öz ssenariləri üzrə həllinə çalışırlar və bunun üçün separatçılarla Paşinyan hakimiyyəti arasındakı uçurumdan istifadə edirlər. Çünki Paşinyan danışıqların tormozlanması ilə nəticələnəcək “format dəyişikliyi” tezisini irəli sürür, bu isə rusların münaqişəni həll etmək planlarını təxirə salır. Ruslar da məhz Xankəndidəki separatçılardan istifadə edərək, Paşinyanı həll variantına razılaşmaq faktı qarşısında qoymaq istəyirlər“.
Hesab edilir ki, hadisələrin bu səpkidə inkişafı Qarabağ münaqişəsinin daha böyük sürətlə Azərbaycanın lehinə həll edilməsinə imkan verir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
