Regional təcrid vəziyyətində yaşamaqda davam edən Ermənistanın iqtisadi müstəvidə üzləşdiyi problemlər bu ölkədə mövcud hakimiyyətə qarşı da etirazların yüksəlməsinə rəvac verməkdədir. Son bir ay ərzində sosial tələblərlə keçirilən çoxsaylı etiraz aksiyaları da qeyd edilənlərin real təsdiqi qismində çıxış edir. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan bu durumda getdikcə daha aydın şəkildə görür ki, ölkəsi işğal siyasətinə son qoymayana, təcrid vəziyyətindən çıxmayana qədər hansısa nailiyyətdən, inkişafdan söhbət gedə bilməz. Onun bu xüsusda atdığı addımlar isə nəticə vermir və bunu İranla bağlı son səfərin yekunları da aydın göstərdi.
Qeyd edək ki, Ermənistan baş nazirinin Tehrana səfərindən sonra İran qazının Ermənistana və Gürcüstana çatdırılması və oradan Avropa bazarlarına çıxarılacağı barədə müxtəlif fikirlər səslənir. Əsasən erməni siyasətçiləri və ermənipərəst qüvvələr hesab edirlər ki, İran qazı tezliklə Ermənistana və Gürcüstana çatdırıla bilər. Bu da regionda siyasi, ictimai, iqtisadi və digər münasibətlərin, əlaqələrin dəyişməsinə səbəb olacaq. Hesab edilir ki, bu hal Ermənistan;n Rusiyadan da enerji məsələsində asılı olmadığı görüntüsünü yaratmaq üçün İrəvana lazımdır. Lakin erməni ekspertlər belə etiraf edirlər ki, Paşinyan İranla enerji sahəsində heç bir ciddi müqavilə imzalamayıb. Digər tərəfdən, Ermənistanda enerji paylaşımı sisteminin 80 faizi Moskvanın əlində cəmləşib. Belə vəziyyətdə Moskva İran qazının Ermənistandan keçməklə Qara dənizə çıxarılmasına qətiyyən razı deyil. Ən azından ona görə ki, İrəvana bu xüsusda olan təzyiqlərinin əlindən çıxmasını istəmir.
Ekspertlərin də fikrincə, İran qazının Ermənistan və Gürcüstana, eləcə də bu ölkələrdən keçməklə Avropa bazarlarına çıxarılması inandırıcı deyil. Gürcü politoloq Tengiz Txilava hesab edir ki, İran öz təbii qazını Ermənistana və Gürcüstana ucuz qiymətə təklif edə bilər. Lakin bunun reallaşması üçün çox ciddi maneələr var: “İlk növbədə regionda artıq formalaşmış və söz sahibinə çevrilmiş oyunçuların maraqları nəzərə alınmalıdır. İran qazının Ermənistan və Gürcüstana satılması üçün ilk növbədə bu ölkələri “mavi yanacaqla” təmin edən ölkələrin razılığı lazımdır. Ermənistan təbii qazı Gürcüstan ərazisindən keçməklə Rusiyadan alır. Rusiya və ya ayrılıqda götürsək, dünya iqtisadi sistemində yerini tutmuş “Qazprom” buna razı olmaz. Ermənistan İran qazını almaq üçün “Qazprom”la müqaviləyə yenidən baxmalıdır. Bu isə həm də Rusiya-Ermənistan münasibətlərinə yenidən baxılması deməkdir. Ona görə də düşünürəm ki, “Qazprom” təbii qaz bazarını, eləcə də Ermənistanı itirməyə razı olmaz”.
Digər politoloq Qela Vaşadze də hesab edir ki, İran qazının Ermənistana satılması real görünmür. Nəzərə alınmalıdır ki, Ermənistanın qaz nəqliyyat sisteminin sahibi “Qazprom-Ermənistan” şirkətidir. “Qazprom” isə heç vaxt rəqibini yaxına buraxmayacaq.
Politoloq Quram Marxuliya da İran qazının Ermənistan və Gürcüstana, eləcə də bu ölkələrin ərazisindən keçməklə birbaşa Avropaya çıxarılmasını mümkünsüz sayır. Onun sözlərinə görə, Ermənistan rəhbərliyi məsələni bilərəkdən qabartmaqla və tez-tez mətbuatda bununla bağlı yalan məlumatlar yaymaqla ictimaiyyəti aldadır: “Ermənistan hökuməti yaxşı başa düşür ki, onlara heç kim “Qazprom-Ermənistan”la olan müqaviləni pozmaq imkanı verməz. Digər tərəfdən yeni xətlər, kəmərlər çəkilməli, infrastruktur yaradılmalıdır. Bunun üçün isə külli miqdarda sərmayə lazımdır. Heç bir maliyyə institutu və ya dövlət risq edib belə bir sərmayəni yatırmaz”.
Erməni ekspert Armen Manvelyan da İran qazının Ermənistan ərazisindən tranziti məsələsini xam xəyal adlandırıb. Energetika üzrə ekspert rəsmi İrəvanın İrandan təbii qaz idxalını artırmaq və bunun qarşılığında qonşu ölkəyə elektrik enerjisi vermək barədə vədlərinə münasibət bildirib. O qeyd edib ki, Ermənistanda öz tələbatını belə güclə ödəyəcək həcmdə elektrik enerjisi istehsal olunur və onun İrana nəqlinin artırılması real deyil. Onun sözlərinə görə, İrəvanla Tehran arasında energetika layihələrinin həyata keçirilməsi həddindən artıq çətin olacaq: “Hazırkı geosiyasi reallıqda İran təbii qazının Ermənistan ərazisindən tranzitindən danışmaq ciddi deyil. Birincisi, İranın özünün təbii qaz hasilatı ilə bağlı problemləri mövcuddur, ikincisi isə, Avropa İttifaqı Tehrandan qaz tədarükünə elə də maraq göstərmir. Avropanın qaz bazarı həddindən artıq yüklənib və İran qazının Ermənistan ərazisindən hansı ölkəyə nəql olunacağı da anlaşılan deyil”. Ekspert əlavə edib ki, Ermənistan-İran yüksəkgərginlikli elektrik xəttinin tikintisində də problemlər yaranıb və bu səbəbdən İrəvan elektrik enerjisi qarşılığında Tehrandan əlavə qaz ala bilməyəcək. Bu xəttin tikintisi dəfələrlə təxirə salınıb və ötən il istifadəyə verilməsi nəzərdə tutulan obyektdə işlərin cəmi 20 faizi görülüb.
Gürcüstanla energetika sahəsində əməkdaşlığa gəldikdə isə, erməni ekspert vurğulayıb ki, Tiflis Vaşinqtonun reaksiyasına qarşı çox həssasadır və ABŞ-ın sanksiyaları fonunda energetika sahəsində İranla əməkdaşlıq etməyəcək: “Söhbət İran qazının Ermənistan ərazisindən Gürcüstana nəqlindən gedir və bu məsələ ətrafında tezliklə hər hansı razılaşma əldə ediləcəyi gözlənilmir”.
Bütün bunlar fonunda bir daha aydın görünür ki, Ermənistanın regionda hansısa layihədə iştirakı uğursuzluğa məhkumdur və yalnız Azərbaycanın razılığı əsasında onun belə layihələrə qoşulması mümkündür. Bunun üçün İrəvan işğal siyasətinə son qoymalıdır.
Tahir TAĞIYEV
