Qonşu Gürcüstanın inkişafında Azərbaycanın misilsiz rol oynadığı birmənalıdır. Təkcə Azərbaycanın bu ölkə ərazisindən keçirdiyi transmilli layihələrin Gürcüstanın həyatında nə dərəcədə vacib rol oynamasını qeyd etmək kifayətdir. Belə şəraitdə gürcü tərəfi hələ də bəzi hallarda Azərbaycana qarşı adekvat olmayan addımlar atır. Məsələn, erməni cinayətkar separatçıya qoyulan heykəl, Tiflisin Bakı ilə sərhədlərin delimitasiyasını hələ də uzatması bu qəbildən olan nüanslar sayıla bilər.
Gürcüstan prezidenti Salome Zurabişvilinin Bakıya rəsmi səfərindən sonra, xüsusən də sonuncu məsələ ilə bağlı müəyyən irəliəlyişlərin olması gözlənilsə də, gürcü tərəfində səslənən fikirlər bu xüsusda hələ də problemlərin olduğunu göstərir. Söhbət, xüsusilə Keşikçidağ məbədindən gedir. Xatırladaq ki, Keşikçidağ məbədi Azərbaycanla Gürcüstan sərhədində yerləşən qədim alban məbədidir. Böyük coğrafi sahəni əhatə edən məbəd kompleksinin bir hissəsi Gürcüstanın Saqareso rayonu, digər hissəsi isə Azərbaycanın Ağstafa rayonu ərazisində yerləşir.
Məbədin mənşəyinə dair Azərbaycan və gürcü mənbələri arasında tarixi konsensus mövcud deyil. Azərbaycan mənbələrinə görə, Keşikçidağ məbədi qədim alban mənşəli olub, Qafqaz Albaniyasının mədəni irsinə aiddir. Əksər gürcü mənbələri isə məbədin gürcü mənşəli olub, tarixən Gürcü Pravoslav Kilsəsinə tabe olduğunu iddia edir.
Azərbaycan tarixçilərinə görə, məbəd gürcülər tərəfindən yalnız Dördüncü Qurucu David hakimiyyəti dövründə ziyarət edilməyə başlanıb. O dövrdə Azərbaycanda mövcud olan müsəlman Atabəylər dövləti və həmçinin Şirvanşahlar dövləti xristian məbədlərinə o qədər də maraq göstərmir və onları himayə etmirdilər. Məhz belə bir dövrdə onsuz da sayca azlıqda qalan xristian albanlar dağlara çəkilmişdi və bu məbəd də o dövrdə tərk edilmişdi. Aparılan tədqiqatlar göstərib ki, məbədin divarlarına çəkilmiş şəkillər və gürcü dilində olan yazılar onun yaşına nisbətən xeyli gəncdir.
Gürcülərin “David Qareci” adlandırdığı tikili uzun illər alban kilsəsinin nəzarəti altında fəaliyyət göstərib. Yalnız gürcü tarixinin ən parlaq dövrü olan “Qurucu David” və daha sonra Tamaranın hakimiyyəti dönəmində monastır gürcü kilsəsinin təsiri altına düşüb. Rusiyanın “regnum.ru” porğalının yazdığına görə, gürcü tərəfi hələ də bu məsələdə iddialarından vaz keçmir. Portal bu xüsusda yazır: “Gürcüstan prezidenti Salome Zurabişvili Bakıya rəsmi səfərinin gedişində bildirib ki, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə birlikdə dövlət sərhədinin delimitasiya və demarkasiyası üzrə dövlətlərarası komissiyaya işi təzələmək və ölkələr arasında “ayırmalı deyil, birləşdirməli olan” sərhədləri qəti şəkildə müəyyən etmək göstərişi vermək qərarına gəliblər.
Gürcüstan eksperti Mamuki Areşidzenin fikrincə, Tiflis tərəfdən bu məsələyə möhkəmləndirilmiş yanaşma göstərilərsə, demarkasiya son nəticə etibarilə səmərəli başa çatar: “Problem bu baxış nöqtəsindən ciddidir ki, bu proses 1996-dan bəri sürür və sonu görünmür. Sərhədin bir hissəsi razılaşdırılıb, digər hissəsi razılaşdırılmamış qalır. Gürcüstan və Azərbaycan tərəfləri “David Qareci” monastır kompleksi ilə bağlı sahəyə çox nəzakətlə iddia edirlər – həm də təkcə bu sahəyə deyil… Bu fəallığın nə qədər effektli olacağını deyə bilmərəm, amma Gürcüstan hökuməti tərəfindən delimitasiya məsələsinə möhkəmləndirimiş yanaşma olacaqsa və strateji qonşumuzun iddialarına həmişə baş tərpətmək olmayacaqsa, bütün bunların nəticə etibarilə səmərəli bitəcəyi istisna olunmur”.
Politoloqun sözlərinə görə, Zurabişvilinin təsir rıçaqları yoxdur, o, Gürcüstanın dövlət sərhədinin demarkasiya və delimitasiyası üzrə sənədi imzalaya biləcək icra hakimiyyətini təmsil etmir. Digər politoloq Tornike Şaraşenidze proqnoz verməkdə daha ehtiyatlıdır. O hesab edir ki, Gürcüstan prezidenti sözügedən səlahiyyətə malik deyil, buna görə də yalnız bəyanat verə bilər. Politoloq bununla yanaşı istisna etmir ki, tərəflərin istəyi olarsa, dövlət sərhədi haqda məsələ həll edilə bilər, amma danışıqlar çox çətin gedə bilər. Şaraşenidze bildirir: “Mən çıxış yolunu nədə görürəm? Biz indiyədək 28 il delimitasiyasız yaşamışıq və beləcə qeyri-müəyyən vaxta qədər davam edərik. Məndə belə bir təəssürat var ki, komissiya tam düzgün yolla getmir, çünki onda müxtəlif vaxtlarda yaradılan sənədlərin bütün massivi yoxdur. Mən xəritələrdən danışıram. Müxtəlif miqyaslı xəritələr arasında müəyyən ziddiyyətlər var. Hesab edirəm ki, tərəflər sənədlərin bütün massivini toplamalı və bundan çıxış edərək qarşılıqlı addımlar atmalıdır”.
Lakin “Baku Network” ekspert şurasının rəhbəri Elxan Əsgərov qeyd edib ki, Azərbaycan-Gürcüstan sərhədinin demarkasiyası məsələsi Bakı və Tiflis arasındakı münasibətlərin çox mühüm fraqmentidir, çünki: “Azərbaycanın Gürcüstana qarşı ərazi iddiaları yoxdur. Amma, bax, Tiflis “David Qareci” kompleksinin ərazisi və Erisimedi kəndi haqda iddialar irəli sürür – daha doğrusu, bu məbədin gürcü irsinə aid olduğunu hesab edən kilsəyanı çevrələr. Amma yəqindir ki, bu və ya başqa məbədin konkret bir xalqa milli məxsusluğu haqda məsələnin qoyuluşunun özü son dərəcə primitiv formadır”.
Politoloq vurğulayıb ki, Bakı kompleksin ərazisini turizmin inkişafı üçün istifadə etməyi dəfələrlə təklif edib, hətta kilsə ayinləri keçirməyə icazə verilib. Bəzi çevrələr başqa bir mənsubluq haqda məsələ qaldırıblar, ancaq məbəd, abidələri Azərbaycana məxsus olan Qafqaz Albaniyasının mədəni irsinə aiddir. O yekun vurub: “Düşünürəm, yuxarılarda verilən siqnal bəyanat bu faktı əks etdirir ki, Gürcüstan sərhədin demarkasiyasına ciddi köklənib. Və məsələ normal yanaşmada tamamilə həllediləndir”.
Qeyd edək ki, Gürcüstan Azərbaycanla uzunluğu 446 km olan, üçdə biri hələ də delimitasiya edilməmiş ümumi dövlət sərhədinə malikdir. Dövlət sərhədinin delimitasiyası və demarkasiyası üzrə ikitərəfli Gürcüstan-Azərbaycan hökumətlərarası komissiya 1996-cı ildə yaradılıb. Onun fəaliyyətinin 15 ili boyunca sərhədlərin dəqiqləşdirilməsi üçün işin, demək olar, 70%-i görülüb, amma 2007-ci ildən bəri delimitasiya aparılması işində maneələr meydana çıxıb. Rəsmi Tiflis “David Qareci” kompleksinin və Erisimedi kəndinin ərazisini mübahisəli sayır. Bu məsələ monastırın böyük mədəni-tarixi və ruhsal dəyəri üzündən Gürcüstan cəmiyyəti üçün də yetərincə ağrılı olub. Amma, budur, deyəsən, bu məsələ Gürcüstanın yeni prezidentinin Bakıya səfərindən və İlham Əliyevlə danışıqlarından sonra yenidən gündəlikdədir. Hər halda, artıq delimitasiya və demarkasiya üzrə dövlətlərarası komissiyanın üzvləri göstəriş alacaqlar”.
Tahir TAĞIYEV
