Haylar əsrlər boyu qəbilə-tayfa formasında məskunlaşdıqları, köç saldıqları, binələndikləri yad torpaqları uydurma tələblərlə (iddialarla) zəbt etməklə özlərinə qondarma “dövlət-ittifaq” yarada biliblər. Bu qurumun sərhədləri, coğrafi mövqeyi neçə dəfə dəyişdirilsə də, hələ ki, son nöqtə qoyulmayıb. Çünki qəbilə-tayfa ittifaqının sonsuz təcavüzkar, mürtəce, davakar iddiaları tam təmin edilməyib.
Bəşər cəmiyyətinin sivil təkamül tərəqqisinə cəlb edildiyi ən azı 6 min illik inkişaf mərhələləri üst paleolitdə (40 min il bizdən əvvəl) yaşamış “homo sapiens” insanını müasir mərhələyə, müasir düşüncə və həyat tərzinə çatdırsa da, bu inkişaf dövrləri, təəssüf ki, hay qəbilə-tayfa sürüsündən yan keçib. Hay qəbilə-tayfa sürüsünün müasir bəşər cəmiyyəti sırasında fərqli (ibtidai) mövqe tutmasını, etnogenetik, morfogenetik və coğrafi-tarixi genetik baxımından ayrıca istiqamət götürməsini (ibtidai-icma quruluşunda mağara şüuruna malik tayfa sürüsünün yaşam tərzinin dəyişməməsi baxımından) şərtləndirən amilləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
- sivilzasiyaların təkamül prinsirlərinin əksinə olaraq, ibtidai şüur daşıyıcıları kimi özlərinəxas, səciyyəvi xüsusiyyətlərə malik olmaları (qonşularına qarşı sərt düşmən münasibətinin sərgilənməsi, tarixən dəyişilməz ərazi iddialarının irəli sürülməsi, uydurma fərziyələrlə başqalarının milli, mənəvi və maddi dəyərlərinin mənimsənilməsi...) genetik şüur daşıyıcıları ilə bağlıdır;
- acılı-ağrılı tayfa münasibətlərinin (dağıdıcı və qeyri-insani davranışlarının) pərdələnməsi istiqamətində dini təlim və təriqət “pərdəsinin qalınlığından” istifadə etmələri (məskunlaşdıqları bütün ərazilərdə ilk növbədə əslində təhrikçi yuvalarının - kilsələrinin inşasına diqqət yetirmələri və yerli şəbəkələrinin qlobal əlaqələndirilməsinə nail olmaları) irfani hisslərdən uzaqlığı ilə nəticələnib;
- ibtidai icma quruluşunda hakim olmuş qəbilələrarası əlaqə vasitələrini öz xeyirlərinə yönləndirmək üçün casusluq, xəfiyyəçilik, çuğulluq vərdişlərini həyat-yaşam amallarına çevirmələri (ilk növbədə yerli hakim təbəqə daxilində qəbilə-tayfa üzvlərini yerləşdirmək və əks tərəfin inamını qazanmaqla) qəbilə-tayfa sürüsünün yaşam tərzidir.
Göründüyü kimi, hay qəbilə-tayfa sürüsünə şamil edilən (yuxarıda qeyd edilən) bu amillər onların şüurunun minilliklər boyu dəyişməz qalmasına səbəb olub, onların qəbilə icmasının səciyyəvi xüsusiyyətlərinə çevrilib, ibtidai insan təfəkküründən uzağa getməyib (cəmiyyət formasiyaları dəyişilsə də, sivilizasiyalar bir-birini əvəz etsə də, bəşəriyyətin təkamül prosesinin sərhədi kosmik fəzaya qədər yüksəlsə də). Səbəb. İlk növbədə bunu bir neçə göstərici ilə qiymətləndirmək olar:
- bu qəbilə-tayfa sürüsünün ibtidai icma quruluşundan bu günə qədər doğma yurd-ocaq ənənələrinə və bineyi-Ana Vətən torpağına yiyələnməmələri (eramızdan əvvəlki I minillikdə Şərqi Afrika dağlıq yaylasından sürü halında yerli hakim ittifaq birlikləri tərəfindən xəyanətkarlıqları ucbatından qovulduqdan (lənətlənikdən) sonra harda yerləşiblərsə (Aralıq dənizi ada və yarımadalarında, Mesopotamiya hövzəsində, Qərbi Hindistanda) şüur səviyyələrinin korazehinliyinə və geriliyinə görə oranı bir müddət sonra tərk etmələrinə səbəb olub;
Hansı ki, ilkin qovulduqları ərazilərdə hazırda Həbəşistan və Tanzaniya kimi dövlətlər mövcuddur.
- müasir sivilizasiyalardan kənar şüur geriliyinə malik olan hay tayfasının şüur-həyat tərzi geriliyi mürtəce hay kilsə siyasətinin davamlı və güclü olması ilə bağlıdır ki, kilsə eqosunun hüdudları bütün hay sürülərinə hakim olması özləri tərəfindən də təkzib olunub. Hay sürüsünün məskunlaşma ocaqları əvvəlcədən hay kilsəsi tərəfindən seçilməsi və kilsə icmasının tələblərinə tabe olmaları səciyyəvi reallıqdır.
Tarixi dövrlər ərzində (V-XXI əsrlərdə) yaşamış 132 hay baş keşişləri (arxiyepiskopları) qəbilə-icma sürüsünü daimi nəzarətdə saxlayıb, onların həyat-düşüncə tərzini nizamlayıb.
Keçən əsrin ikinci yarısında hay sürüsünə rast gəlinməyən Yaxın Şərq ölkələrində (Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində, Qatarda, BƏƏ-də, Küveytdə) onların məskunlaşma prosesi (ən çox MƏR-nın İsgəndəriyyə şəhərindən, Livanın paytaxtindan, Suriyanın Dəməşq və Hələb şəhərlərindən köçürülüb) başlanıb, hay qəbilələri üçün ilk növbədə kilsə tikintisinə, inşasına razılıq məqsədilə bu ölkələrin ali hökumət nümayəndələrinə Erməni Apostol Kilsəsi tərəfindən müraciət edilib. Misal üçün, Küveytdə yeganə xristian məbədi hay kilsəsi olub.
- hay tayfa sürüsünün şüur qatında qonşulara qarşı nifrət, düşmənçilik instiktinin (artıq vərdişə çevrilməsinin) yaranması qəbilələrarası savaşların təsirindən doğan, şüur qatında “daşlaşan” həyat prinsipi kimi dəyişilməz qalmaqdadır. İlk növbədə şüurun bu səviyyədə minilliklər boyunca indiki davamçılarına ötürülməsi onların özgələrdən qənimət (torpaq-ərazi, mənəvi və maddi var-dövlət...) əldə etmək istəkləri ilə sıx bağlıdır (ibtidai qəbilə-tayfa sürüsü başqalarının hesabına dolanıb). Hay tayfa şüurunda kök salmış qisasçılıq hissinin güclənməsi isə heç nəyə nail ola bilməyən ibtidai insan qəbilələrinin yırtıcılıq xüsusiyyətlərindən qaynaqlanıb. Diqqət yetirildikdə, bütün dövrlərdə və bütün ərazilərdə qonşu müsəlman-türk dünyasına qarşı silahlı hay qəbilə-tayfa sürüsünün törətdiyi qanlı qırğınların mahiyyəti və facəvilyi eyni dəst-xətli olub. Bu barədə M.M.Nəvvabın (1833-1918) “1905-1906-cı illərdə erməni-müsəlman davası” (Bakı,1993), Mir Bağır Əliyevin “Qanlı günlərimiz (1918-1920, Naxçıvan), Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1993, Nazim Tapdıqoğlunun “Azərbaycan faciələrinin təqvimi” (Bakı, 2010)...kitablarında tarixi-sənədli məlumatlar kifayət qədərdir.
- hay qəbilə şüurunda kök salmış münasibətdə olduqlarına qarşı xəyanət instinkti (yaşam tərzi, varolma prinsipi) onların mənəvi-psixoloji durumunu formalaşdırmaqla özləri tərəfindən dəyişilməz (əvəzedilməz) “silah” kimi istifadə olunmaqdadır. Hay kilsəsinin və tayfa üzvlərinin xəyanətləri haqqında minilliklərə və əsrlərə nümunə olacaq faktlar az deyil ki, nəticədə hay şüurunun mənəvi yaşam tərzinə uyğunlaşmasında bu amilin təsiri tarixi olaylarda və poetik təsvirlərdə (ifadələrdə) də yer alıb. 1902-ci ildə çar II Nikolay Alekseyeviç (1863-1917) Rusiya ərazisində hay kilsəsinin əmlakının müsadirə edilməsi və fəaliyyətinin dayandırılması, hay dilində tədris aparan məktəblərin bağlanması barədə fərman imzalayır. Əcaba, gec də olsa haqq öz yerini tutmaqdamı? Tələsməyək. Əlahəzrət İmperatorun babası I Nikolay Aleksandroviçin (1828-1896) beynəlxalq-milli siyasi xəttinin birdən-birə əleyhinə getməsinə səbəb nə idi? Yenə də hay sürüsünün xəyanəti. Yəni hay kilsəsinin dönük, güzli fəaliyyəti, çar üsul-idarəsinin zəiflədilməsinə və yıxılmasına yönəlik əməllərə imza atması – belə ki, hay kilsəsi imperiya hüdudlarında, xüsusilə Qafqazda “Daşnaksütyun”, “Hnçak” terror təşkilatlarının vasitəsilə milli münaqişələri gücləndirməklə (Avstriya-Macarıstan imperiyası, Prussiya Krallığı, Böyük Britaniya, Fransa... dövlətlərinin təhriki ilə) qəbilə-icma maraqlarına uyğun ərazi ələ keçirmək istəyi məlum olub. Rus imperiyasının haylardan narazılığı I Dünya müharibəsinə qədər davam edib.
Hay kilsəsinin terror ocağı olmasına dair bir fakt da odur ki, hayəsilli quldur A.Ozanyan 1888-ci ildə “Hnçak” təşkilatının üzvü kimi Osmanlı Türkiyəsinə qarşı qanlı olayları keşiş Kibaryanın “məbədi”ndən, 1901-ci ilin noyabrında isə Muş şəhəri yaxınlığında Arakel kilsəsindən həyata keçirib.
Daha sonra rus poeziyasının banisi A.S.Puşkin (1799-1838) 1828-1829-cu illərdə qələmə aldığı “Tazit” poemasında işlətdiyi – “Tı trus, tı rab, tı armenin” (“Sən qorxaqsan, sən qulsan, sən ermənisən”) poetik təşbehi ilə bu qəbilə-tayfa sürüsünün şüurunu, düşüncə və yaşam tərzini o qədər dəqiq ifadə edib ki, artıq bu əbədi deyim bütün dünya xalqlarının zərb-məsəlinə çevrilib. Baxmayarq ki, şair çar ordusunun hay əsilli zabiti D.S.Abamelek ilə auləvi dost idi, onun hay mənşəli xanımı M.İ.Lazarevaya səmimi şeir həsr etmişdi...
Hay tayfa sürüsünün şüur formalaşması (bütün sosial qruplarını əhatə etməklə) hay kilsəsinin nəzarətində olduğundan, özəl və səciyyəvi cəhətləri ilə yanaşı minilliklər boyunca dəyişilməz qalmasına da səbəb olub. Deməli, hayların şüur-düşüncə tərzi müasir sivil cəmiyyətlərdən kənar formalaşmış və inteqrasiya olunmayan mühit yaradıb. Hazırda Ermənistan Respublikasının monoetnik kompleksi məhz bu amilin nəticəsidir.
– ibtidai icma quruluşunda qəbilə-tayfa üzvlərinin var olma instinkti onların indiki bir sıra insani-mənəvi dəyərlərdən uzaq olmaları ilə şərtləndiyindən hay qəbilə üzvlərinin mənəvi-psixoloji şüur kodeksində də şərəf anlamının olmaması onların istənilən vəziyyətdən istifadə etmələri ilə sonuclanmaqdadır, onların qəbilə-tayfa genlərinin dəyişilməzliyinə bir sübutdur.
1919-cu ilin yaz aylarında Zəngəzur qəzasında yerli müsəlman-türk ailələrinin soyqırımına başçılıq edən tayqulaq hay qulduru A.Ozanyan Laçın nahiyəsinin Zabux kəndi yaxınlığında 30 minlik silahlıları ilə ağır məğlubiyyətdən sonra xalq qəhrəmanı Sultan bəy Əlipaşa oğluna əsir düşən quldur acı göz yaşları ilə bağışlanması üçün onun ayaqlarına sərilir. Sultan bəy onu seçim qarşısında qoyur: ya şərəfli ölüm, ya da əsir düşmüş hay quldurlarının gözü qarşısında bəyin ayaqları arasından keçsin. Təbii ki, şərəfsiz hay mənsub olduğu qəbilə-tayfa sürüsünün şüurunun daşıyıcısı kimi ikinci təklifi seçir. Amma hay qəbilə-tayfa sürüsü bu şərəfsizliyi icma tərzi kimi qəbul etdiyindən, utanmadan bir sıra məkanlarda onun heykəlini və büstünü qoyub. Belə ki, 13 aprel 1936-cı ildə Rumıniyanın paytaxtı Buxarest şəhərində, 4 iyun 2005-ci ildə Paris şəhəri ətrafında Le-Plessi-Robinson şəhərində, 10 iyul 2011-ci ildə Bolqarıstan Respublikasının Varna şəhərində heykəlləri, 2015-ci ildə isə Rusiya Federasiyasının Krasnodar ölkəsinin Beloreçensk şəhərindəki Erməni Apostol kilsəsinin həyətində büstü qoyulub.
- hay qəbilə-tayfa sürüsünün şüur-düşüncə tərzinin ibtidai icma formasiyasina uyğunluğu onların xislətindəki minilliklərlə yaşı olan riyakarlığın nəticəsidir;
Hay qəbilə sürüsünün riyakarlığına tutarlı nümunə, bütün dövrlərdə olduğu kimi, keçən əsrin 50-ci illərində hay kilsəsi tərəfindən edilib. Belə ki, 1956-cı ilin may ayında nəşr edilən “Eçmiəzdin” jurnalı hayların baş keşişi I Vazgenin SSRİ Nazirlər Sovetinin sədri N.A.Bulqaninlə görüşü barədə (12 may 1956-cı il) məlumat verib. Həmin görüşdə hay sürüsünün saqqallısı ittifaqın hökumət başçısına hay qəbilə-tayfa icmasının vəziyyətinin yxşılaşdırılması məqsədilə bir sıra yazılı təkliflər bildirmişdir:
- Şimali Qafqazda, Orta Asiyada, Azərbaycan və Gürcüstan ərazilərində yaşayan hayların dini həyatlarının zənginləşdirilməsi naminə (hay kilsələrinin sayının artırılması istiqamətində);
- “hayların əzəli yurdları olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin, Naxçıvan Muxtar Respublikasının və Axalkalaki rayonunun Sovet Ermənistanına birləşdirilməsi”;
- hər il ən azı 30-40 min xarici ölkələrdə yaşayan hayın Ermənistan ərazisinə köçürülməsini təmin etmək;
- İttifaq ərazisində haylar yaşayan məkanlarda haydilli məktəblərin açılmasını reallaşdırmaq...
Daha sonra, 2014-cü ildə Avstraliya İttifaqında nəşr edilən “The Sydney Morning Herald” qəzeti məlumat yayıb ki, hay kilsəsinin Avstraliya və Yeni Zelandiya arxiyepiskopu Aqan Baliozyan “Zoruk” ləqəbi ilə SSRİ kəşfiyyat xidməti orqanlarına 1973-cü ildən (hələ İrəvan şəhərində təhsil alarkən) xidmət edib (əvvəlcə İsraildə, 1982-ci ildən isə bu cənub materikində), 1995-ci ildə “Avstraliya Ordeni” ilə təltif edilib.
Göründüyü kimi, dünyaya sərələnməmiş hay sürüsünün (özlərinin saydıqlarına görə, neçə minilliklər keçsə də hələ də 8-10 milyon civarındadır) yaşam və davranış tərzinin sərbəst, azad, yaradıcı, sivil düşüncə tərzindən uzaq olması (qonşularından mənimsədikləri istisna olmaqla) onların kilsə dəsti-xəttinin ruhuna köklənmələri, eləcə də təlqinlərini qəbul etmələri ilə bağlıdır. Onların mənəvi-psixolji durumu və digər qövmlərə yanaşma xüsusiyyətləri yalan, riyakarlıq, xəyanət, qisasçılıq ruhundan qidalandığından, daimi dəyişilməz amilə çevrilib. Çox təəssüf ki, bu amillərin ümumi hədəfində yenə də müsəlman-türk dünyası olduğundan, dünya sivilizasiyasının ən böyük bölümünün yüksək inkişafına mane olacaq əməllərinə yol verməkdədirlər və ümumilikdə qlobal tərəqqiyə qarşı çıxış etmələrinin fərqində deyillər. Çünki bu sürünün mənəvi-psixoloji problemlərinin həllinə hələ çox zaman tələb olunur.
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
