Suriyanin iki nəhəng neftayırma zavodundan yalnız biri 30% gücü ilə çalışır
Siriyanın İraq və Turkiyə ilə həmsərhəd ərazidə yerləşən, neftlə zəngin olan Raqqa, Haseke və Deyr əz-Zor şəhərləri son 13 ildə PKK və onun qolları olan YPG/PYD terror təşkilatlərının və Amerika qoşunlarınin nəzarətində olub.
1995-ci ildə Suriya gündə 610 min barrel neft hasil edəndə, bu üç şəhər (Raqqa, Haseke və Deyr əz-Zor) ərazisindəki yataqlardan gündə 450 min barrel neft hasil edilib. Hazirda həmin bölgədən PKK terrorçuları yenə neft hasil edir. Amma bəlli deyil ki, nə qədər neft hasil edilir, hasil edilmiş neft hansı yollarla və hansı ölkələrə satılir. Suriya neftinin qaçaqmalçılıq yolu ilə birbaşa Turkiyə üzərindən satılması mümkün deyil. Qalır iki marşrut - İraq və İran. Bir necə il əvvəl beynəlxalq mediada belə bir məlumat yayıldi ki, Almaniya İŞİD-dən aldığı nefti Tartus limanı vasitəsilə Avropaya aparır və satır. Milyonlarla dollarlıq neftin gəlirini isə nağd olaraq terror təşkilatına ödəyir. Ola bilsin ki, PKK da İŞİD ilə işbirliyinə gedərək hasil etdiyi nefti Suriyanın Araliq dənizindəki Tartus limanına, ora isə Avropa bazarlarına çıxararaq ucuz qiymətə satır. ABŞ özü bu terror qruplaşmalarına pərdəarxası maddi dəstək verdiyinə görə onların hansısa qara yolla neft satmağına mane olmur. Hətta mümkündur ki, Suriyanın bu bölgəsində çıxarılan neft İraq Kurdüstanına ixrac edilir və Kərkükdən Turkiyənin Araliq dənizindəki Yumurtalıq limanına qədər uzanan neft kəməri ilə nəql edilir. Oradan da tankerlər vasitəsilə Avropa bazarlarına ötürülür. Bu gün İraq və Suriya ərazisində fəaliyyət göstərən terrorçu qrupların əsas maliyyə mənbəyi məhz bu bölgədən hasil edilən və qeyri-qanuni yollarla satılan neftdir.
Dünyanın ən zəngin terror təşkilatı İŞİD-in ən mühüm gəlir mənbəyi Suriyada ələ keçirdikləri neft bazalarıdır. İŞİD-in nəzarətindəki neftin dünya bazarlarına necə çıxarıldığı məlum olub. Məlumatda qeyd olunurdu ki, İŞİD-in nefti Suriya və İraqda fəaliyyət göstərən Qərb ölkələrinin şirkətləri vasitəsilə beynəlxalq bazarlara daşınır və satılır. Beynəlxalq koalisiyanın İŞİD-i bombardman etməsinə baxmayaraq, onun niyə dağılmaması istiqamətində aparılan araşdırmaların nəticəsində məlum olub ki, terror təşkilatı Qərb şirkətlərinin apardığı gizli ticarət sayəsində maliyyələşir.
Rəsmi olaraq İran neftini Suriyaya daşıyan tanker Suriya prezidenti Bəşər Əsədin devrilməsindən sonra ilkin təyinat yerindən uzaqlaşmaq üçün Qırmızı dənizə doğru yönəlib. Suriyada 13 ildir davam edən vətəndaş müharibəsi ölkənin enerji sektorunu iflasa uğratdı və onu İran neftindən asılı vəziyyətə salıb.
Suriya beynəlxalq sanksiyaların qüvvəyə mindiyi 2011-ci ilin sonundan bəri neft ixrac etmir və enerji təchizatını davam etdirmək üçün İrandan yanacaq idxalından asılı vəziyyətə düşüb. ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının (EIA) təhlilinə görə, sanksiyalardan əvvəl Suriya gündə təxminən 383 min barrel neft hasil edirdi.
Enerji İnstitutunun ayrı-ayrı hesablamalarına görə, neft hasilatı 2023-cü ildə sutkada 40.000 barrelə qədər azalıb.
BP və Enerji İnstitutunun hesablamalarına görə, təbii qaz hasilatı 2011-ci ildəki 8,7 milyard kubmetrdən 2023-cü ildə 3 milyard kubmetrə düşüb.
Yəni Bəşər Əsəd rejimi devrilən dövrdə Suriyanın neft sənayesi elə çökmüşdü ki, hasilat heç ölkənin daxili tələbatını belə ödəyə bilmirdi.
Vətəndaş müharibəsinin ilk illərində isə İŞİD Suriya neftini qısa müddətdə Avropaya ixrac edib. Suriyanın yeni keçid hökuməti üçün əsas yaxın müddətli prioritet əvvəllər aldığı İran neftini qarşılaya biləcək xam neft hasilatını bərpa etməkdir.
Yaxın perspektivdə Suriyanın ən çox ehtimal olunan tədarük mənbələri Türkiyə və Livan sərhədlərindən keçən yük maşınlarıdır.
"Livan üzərindən kiçik miqyaslı yük (neft məhsulları) qaçaqmalçılığı gedir. Bu, bir müddətdir ki, davam edir", - treyderlərdən biri Reuters-ə belə deyib.
Onun sözlərinə görə, Türkiyə ilə Suriya arasındakı Bab əl-Hava sərhəd-keçid məntəqəsinin də bir marşrut olduğu düşünülür. Bu sərhəd-keçid məntəqəsi Türkiyəni Suriyanın üsyançıların nəzarətində olan ölkənin şimal-qərbində - Ankaranın Suriya Milli Ordusu adlandırdığı qüvvələri dəstəklədiyi və üsyançı qrup Heyət Təhrir əl-Şamın (HTS) da yerləşdiyi İdlib əyaləti ilə birləşdirir.
İstanbulda yerləşən Harmoon Mərkəzindən Samir Seifan Energy Intelligence-ə bildirib ki, Türkiyədən yük maşınları ilə neft məhsulları keçid vasitəsilə Hələbin şimalındakı elektrik stansiyalarını təmin etmək üçün yola düşür. "Əsas suallardan biri sabitliyi təmin etmək və işıqları yandırmaqdır" deyir.
Yeni administrasiya, çox güman ki, müvəqqəti baş nazir Məhəmməd əl-Bəşirin keçmiş qaz idarəçiliyi ilə bağlı problemlərdən xəbərdardır.
Bu arada, Suriyanın öz neft emalı zavodlarının sərmayə və təmirə ciddi ehtiyacı var. Gündəlik 100 000 barrel emal gücünə malik Homs neft emalı zavodu işini dayandırıb. Gündə 120.000 barrel neft emalı qabiliyyəti olan Baniyas neft emalı zavodunun işlədiyi bildirilir, lakin zavod təxminən 30% gücündə işləyir.
Təchizat məhdudiyyətləri də faktordur, xüsusən də İrandan gələn neft həcmləri son zamanlar çiddi şəkildə azalıb. TankerTrackers.com X sosial media hesabında bildirib ki , Suriya prezidenti Bəşər Əsəd hökuməti süqut edərkən, təxminən 750,000 barrel İran xam neftini çatdırmaq üçün Suriyaya gedən İran tankeri geri dönüş edib.
Kpler təqib firmasının məlumatına görə, İran 2024-cü ildə Suriyaya orta hesabla 56.000 barrel neft ixrac edib. Bu yalnız rəsmi qeydiyyatdan keçən həcmdir.
Təxminən 80 min barrel yerli istehsalın yalnız 14-15 min barreli Dəməşqin nəzarətində olan ərazilərdə istehsal olunur. Neftin əsas hissəsi - təxminən gündə 66 min barrel neft kürdlərin nəzarətində olan şimal-şərqdə istehsal olunur.
Gələcəyə baxsaq, Suriyanın yeni keçid administrasiyası, çox güman ki, Türkiyə və Qətər kimi dövlət aktorlarına arxalanacaq.
Türkiyənin enerji və təbii sərvətlər naziri Alparslan Bayraktar Suriyanın elektrik enerjisi və infrastruktur ehtiyaclarını əsas gətirərək bu həftənin əvvəlində Türkiyənin Suriyaya dəstək üçün hazırlıqlara başladığını bildirib.
"Suriyadan rəsmi müraciət olmayıb, amma görünür, bu məsələ ətrafında ictimai müzakirələr formalaşır. Heç bir rəsmi addım atılmasa da, biz hazırıq", - Türkiyənin Daily Sabah qəzeti Bayraktara istinadən xəbər verir.
Qətər Dövlət Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, Doha hazırda Qətər İnkişaf Fondundan "hava körpüsünün bir hissəsi kimi" qida, tibbi ləvazimat və sığınacaq materiallarını sərhəddən keçərək yeni hökumətə ötürməzdən əvvəl Türkiyənin Qaziantep şəhərinə göndərir. Oradan isə yüklər Dəməşqə çatdırılır.
Əsəd hökumətini dəstəkləyən və hələ də ölkədə hərbi bazalarını saxlayan Rusiya ilə işgüzar əlaqələr qurmaq HTŞ-nin marağında ola bilər. Lakin həm də o potensial olaraq yeni yaranmaqda olan keçid hökuməti üçün yanacaq təchizatı mənbəyinə çevrilə bilər.
Regional və beynəlxalq oyunçular bu həftə İraq, Bəhreyn, Oman, Misir, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, İordaniya və Səudiyyə Ərəbistanının nümayəndələri ilə görüşən müvəqqəti hökumətlə indiyə qədər əlaqə saxlamağa hazır görünürlər. Suriyanın yeni maliyyə naziri cümə axşamı Financial Times-a bildirib ki, ölkənin İordaniya ilə sərhəd keçid məntəqəsi bazar günü yenidən açılacaq.
Cümə axşamı günü G7 bir bəyanat yayaraq, "qanunun aliliyinə, universal insan hüquqlarına hörməti təmin edən etibarlı, əhatəli və qeyri-məzhəb idarəçiliyinə gətirib çıxaran, Suriyanın rəhbərlik etdiyi və Suriyaya məxsus olan inklüziv siyasi keçid prosesinə tam dəstəyini" ifadə etdi".
O, həmçinin, "bütün tərəfləri Suriyanın ərazi bütövlüyünü və milli birliyini qorumağa, onun müstəqilliyinə və suverenliyinə hörmət etməyə" çağırıb, İsrail və Suriya arasındakı Qolan Təpələrində monitorinq aparan BMT-nin Müşahidəçi Qüvvəsinə dəstəyini təkrarlayıb.
Akif NƏSİRLİ
