Yaxın Şərqdə başlanan növbəti qarşıdurmanın dünyanın geosiyasi durumuna, o cümlədən Cənubi Qafqazdakı vəziyyətə təsiri indi ekspert dairələrində ən çox müzakirə edilən mövzular sırasında yer alır. Məsələ burasındadır ki, Cənubi Qafqazın qonşuluğunda yerləşən İran İsrail-HƏMAS qarşıdurmasında prosesləri idarə edən əsas tərəflərdən biridir. Bu hal nəticə etibarı ilə Cənubi Qafqaza da təsir edir.
Qeyd edilən xüsusda ABŞ-ın Demokratiyaları Müdafiə Fondunda enerji məsələləri üzrə baş məsləhətçisi Brenda Şaffer qeyd edir ki, Yaxın Şərqdə vəziyyətin daha da pisləşəcəyi göz qabağındadır: “HƏMAS-ın İsrailin cənubunda dinc israillilərə hücumu dövlət tərəfindən dəstəklənən terrorun bütün əlamətlərinə malikdir. HƏMAS tək başına belə həqiqətən mürəkkəb ordu yarada bilməzdi. Bunun arxasında açıq şəkildə İranın izi var və bilirsiniz ki, İran “Hizbullah”ı şimal sərhədindən gətirərək vəziyyəti gərginləşdirməyə çalışmaqda maraqlıdır. Son bir neçə həftə ərzində müxtəlif terrorçuların, Livandan səddi aşmış İsrail vətəndaşlarının əlində çoxlu sayda bomba tapılıb. Deməli, İsrailin daxilində də bombalar var. Düşünürəm ki, İran, xüsusilə ABŞ-da Bayden administrasiyası ilə son razılaşmadan sonra İranda girov götürülən hər bir ABŞ vətəndaşı üçün bir milyard dollar aldıqlarına görə çox arxayındır və məncə, bu inamla bunun onların çəkindirmə qabiliyyətini və gücünü artıracaq regional bir müharibə olmasını istəyirlər”. Ekspert qeyd edir ki, İranın prosesə cəlbi sadəcə iştirak, dəstək və ya maliyyə deyil, əslində planlaşdırmadır: “Buna bütün işarələr var. Məsələn, HƏMAS-ın bütünlüklə İsraildə panika yaratmaq üçün mediadan bir növ terror texnikası kimi istifadə etməyə hazır olduğu hibrid müharibə. Bunun birinci mərhələsi 8 hərbi postun elektronikalarını sıradan çıxarmaq idi ki, onlar bir növ kor və kar olsunlar və ünsiyyət qura bilməsinlər. Bu, hər bir amerikalı və ya müharibədə çox yüksək texnologiyalardan istifadə edən istənilən zəngin ölkəyə aiddir, çünki onlar elektronika ilə əlaqə kəsilən və kommunikasiyalar itən kimi tamamilə işlək vəziyyətdən çıxırlar. Əvvəlki illərdə olduğu kimi, insanların postda öz gözləri ilə baxıb öz silahları ilə keşik çəkməsi və insanlara zəng etməsi, yəqin ki, bütün bu yüksək texnologiyalı nəzarətdən qat-qat təsirli olardı. Beləliklə, bu bir çox yüksək texnologiyalı ordular və inkişaf etdirilən müasir texnologiya üçün böyük bir sual olacaq. Amma yenə də terror qruplaşması tək başına, bəli, təəccübləndirə bilər, mülki bölgəyə çox zərər verə bilər, lakin əslində, müharibə aparmaq üçün dövlət olmalıdır, dövlət tərəfindən dəstəklənən terror qruplaşması olmalıdır. Buna görə də İran terror qrupları ilə, HƏMAS, “Hizbullah” və hətta Azərbaycanda terror qrupları ilə belə uğur qazanıb. Belə görünür ki, onlar çox şeydən yaxa qurtara bilirlər, çünki əsl günahkarlar terrorçu qruplardır, lakin bütün dəstək, təlim, rəhbərlik İrandan gəlir. Amerika rəsmilərinin bunu söyləməsi çox xoşdur, lakin ironiya ondan ibarətdir ki, HƏMAS rəsmiləri artıq İrana yardıma görə təşəkkür edib və İranın onlara kömək etdiyini bildiriblər. Yəni bu rəsmi bəyanatlarla, hətta HƏMAS-ın İrandan dəstək aldığını dedikləri arasında böyük ziddiyyət var”. Bunun regionun digər ölkələri, o cümlədən Türkiyə və Azərbaycan üçün hansı təsirləri ola biləcəyi haqqında Brenda Şaffer “Amerikanın səsi”nə açıqlamasında qeyd edir: “İlk növbədə, İranın bu qədər güclü və arxayın olduğu bu vəziyyətə gəlməyimiz dünya ölkələri, o cümlədən ABŞ, Avropa ölkələrinin geosiyasi baxımdan düşünə bilməməsi ilə bağlıdır. Sonra da düşünürlər ki, Azərbaycan bizim tanıdığımız öz qanuni ərazisi üzərində suverenliyini təsdiq edir, Qərbin və İsrailin müttəfiqidir. Bununla belə, Ermənistan Rusiyanın üç bazasına ev sahibliyi edir və onun aviabazasına Rusiyaya silah göndərən İranın müttəfiqi olan, İrana sanksiyalardan yayınmağa kömək edən Moskva nəzarət edir. Amma mən bilmirəm, hansı səbəblərdənsə Qərbdə müttəfiqini “avtobusun altına” atıb əvəzində İranla, Rusiyanın müttəfiqi olan Ermənistanın tərəfində olmaq kimi daxili siyasi təzyiqlər var. Amma bu cür hərəkətlərin nəticələri olacaq. Mən təbii ki, bu müharibənin genişlənəcəyinə inanıram və əlbəttə ki, İran bütün dünyada yəhudi və İsrail hədəflərini axtaracaq və təbii ki, bu yerlərdən biri də Azərbaycan olacaq. İran, eləcə də Türkiyədəki yəhudi və İsrail hədəflərinə hücum etməyə çalışacaq. Aydındır ki, Türkiyə və Azərbaycan hökumətləri bunun qarşısını almaq üçün əlindən gələni edəcək, lakin bu reallıqdır. Burada başqa məsələ də var və bu, 11 sentyabrdan bir qədər sonra və İŞİD-ə cavab verilən zaman gördüyüm bir şeydir. Türklərdən, azərbaycanlılardan, hətta mənim tanıdığım inanclı müsəlmanlardan gələn mesajlarda onlar kiminsə İslamın adını çəkib bir qadını zorlaya, kiminsə başını kəsə və ya uşağı əsir götürə bilməsini nə qədər ağrı hissi ilə qarşıladıqlarını bildirirlər. Xüsusilə də Azərbaycandan gələn mesajlarda. Azərbaycandan gələn belə bir mesaj axınına görə sevindim. Mömin müsəlmanlar, məscidə gedən insanlar bilirlər ki, zorakılıq İslamın onlara öyrədəcəyi son şeydir və insanlar öz dinlərindən sui-istifadə edirlər. Düşünürəm ki, bəlkə də qısa müddətdə bu, HƏMAS üçün, İran üçün böyük bir qələbədir. Lakin uzunmüddətli perspektivdə müsəlman dünyasında bir dəyişikliyin olacağını və qərblilərə və ya digər insanlara qarşı zorakılıq olduğu müddətcə buna tolerantlıq göstərməyəcəyini söyləyən bəzi ölkələr olacağını düşünürəm. Bəlkə də toleratnqlıq göstərilə bilərdi, amma məncə, onlar başa düşürlər ki, bu, digər insanlar kimi müsəlmanlar üçün də fundamental problemdir. Fikrimcə, hətta bəzi rejimlər daxildə təhlükəsizliyi qorumaq üçün ekstremistlərə qarşı o qədər də şiddətli mübarizə aparmamağa çalışsalar belə, bunun hamı üçün təhlükə olduğu ilə bağlı fundamental anlayış var. Mən əksəriyyəti müsəlman olan ölkələrdə, cəmiyyətlərdə gedib əsir qadınları zorlaya bilən birinin evə gəlib çox gözəl ailə üzvü ola biləcəyinə inandıqlarına şübhə edirəm. Buna görə də düşünürəm ki, bu, sanki yeni dünyanın düşüncəsində bəlkə də bir oyanış kimidir. Yəni, məsələn, bilirsiniz ki, Azərbaycan 27 il ərzində müəyyən mənada sülh prosesini sınaqdan keçirib, Minsk qrupunun vasitəçiliyilə danışıqlara cəhd edib, BMT-nin qətnamələri olub. Mən bəzən beynəlxalq qurumların bir qədər sadəlövh olduğunu düşünürdüm, amma belə deyil. Onlar əsasən hər cür maraqları əks etdirir, lakin öz qərarlarını həyata keçirə bilmirlər, bunu etmirlər. Azərbaycan müəyyən mənada beynəlxalq qurumların sizdən istədiklərindən uzaqlaşmalı və BMT qətnamələrini təkbaşına həyata keçirməli oldu. Və əslində, Azərbaycanın son raund da daxil olmaqla gördüyü işlər təkcə sülhə şans verməyəcək, həm də regionun Rusiya və İrandan asılılığını azaltmaq şansı verəcək. Bu, əslində, hətta Ermənistana bəlkə də Rusiya və İrandan hansısa formada siyasi müstəqillik əldə etmək üçün ilk şans verə bilər”. Ekspert qeyd edir ki, İsrail tərəfində də bütün qaydalar pozulub: “Bu, Azərbaycanın Xankəndidə son antiterror əməliyyatında suverenliyini bərpa etdikdən sonra baş verənlərə bənzəyir. Bəlkə də dünyanın yarısı, media Azərbaycanı qınadı. Azərbaycan hökuməti bunu tamamilə sakit qəbul etdi, çünki bilir ki, düzgün iş görüb. Bu, region üçün ən yaxşı şeydır. Bu, Azərbaycan üçün ən yaxşı, əslində, əvvəllər dediyim kimi, elə ABŞ və Qərb üçün də ən yaxşı şeydir”.
Ramil QULİYEV
