Qədim oğuz-türk yurdları sırasında təbii səngər ocaqlarından biri olan Laçın nahiyəsinin mərkəzi əski Laçın kəndi (indiki yerdən 1 km aralıda) eyni adlı dağın ətəyində olub, yaşı e.ə. I minilliklə ölçülür. Şuşa-Gorus yolu üzərində Abdallar (qədim türk tayfalarının adını ifadə edir) kəndinin qovuşduğu yerdə idi, bu ərazidə XIV əsrə aid tapılan gümüş-bürünc pul sikkələri üzərindəki yazılar da (bu nümunələr Sankt-Peterburq şəhərində Ermitaj Dövlət Muzeyində saxlanılır) Laşın toponimindən xəbər verir.
1918-1920-ci illərdə Qarabağ dağlıq yaylasının Qızıltəpə (3183 m) və Böyük İşıqlı (3550 m) dağları ətəklərində, Qaragöl ətrafında, Minkənd, Hoçazsu və Həkəri çayları hövzəsində Laçın nahiyəsinin Əhmədli, Sadınlar, Mirik, Hacılar, Hocaz, Malıbəy, Qarıqışlaq, Ağanus, Zabux, Mığıdərə, Cicimli, Güləbird, Köhnəkənd, Alıcan... müsəlman-türk kəndlərinin dinc sakinlərinə qarşı hay-daşnak quldurları tərəfindən törədilən soyqırım qətliamları xüsusi amansızlıqla (bütöv Azərbaycan hüdudlarında eyni hay xislətinə uyğun olaraq) törədilib. Müsəlman-türk qanına susamış Q.Nijdenin (“bir günümüz türkə qarşı mübarizəsiz keçməməlidir”), A.Ozanyanın (“türkə xəyanət hər bir ermənin həyat amalıdır”), D.Kananyanın (“necə də nəşəlidir türkün öldürülməsi”)... rəhbərliyi ilə təlim görmüş nizami-təchizatlı silahlı birləşmələrin toplandığı Gorus-Qarakilsə və Qarabağ nahiyələrinin haylar məskunlaşan kəndlərindən ( (Dığ, Xənəzək, Gorunzur, Varatan, Vaxatin, Xoznavar, İşıqlı, Şəki, Avertanoz, Tağlar, Xocaberd, Arpagədik...) fasiləsiz olaraq hücumlar edilib. Qanlı-qadalı hücumlardan sığınmaq üçün əhali Həkəri çayı axarı boyunca Qubadlı nahiyəsinin yaxın kəndlərində (Muradxanlı, Xanlıq...) yerləşə biliblər.
Əsasən gecələr və qəflətən edilən basqınlarda xəstələr və yaşlılar, qadınlar və uşaqlar daha çox işgəncələrə, dözülməz qətl hallarına məruz qalıblar, eyni zamanda əhalinin malı-mülkü qarət edilərək yağmalanıb, bütün tikililər isə yandırılaraq yerlə-yeksan edilib (“yerli əhali sonradan bu yurda-ocağa qayıda bilməsin, həmin ərazilərdə təkrar məskunlaşma olmasın”). Nümunə kimi, demək olar ki, Malıbəy kəndi yaxınlığında (2-3 km aralıda) Xanəgah dərəsində yerləşən Binəyeri kəndinə (50-ə qədər ev olub) hay quldurlarının 1905 və 1918-ci illərdə silahlı basqınından və yandırılmasından sonra əhali ora qayıda bilməyib, kənd xəritədən silinib. Bu barədə bu kənddə qaçqın həyatını yaşamış Alı Hüseynxan oğlu Hüseynov (1884-1946) danışıb. Oxşar vəziyyət Qarakilsə nahiyəsinin Şəki kəndində də olub. Belə ki, müsəlman-türk mənşəli bu kəndə 1905-1907-ci illərdə hay quldurlarının təcavüzü və işğalı nəticəsində əliyalın əhali “Eşşək meydanı”nı keçib Minkənd kəndində məskən salmışlar, bir daha doğma ocaqlarına qayıtmayıb (bu barədə Seyfi Şirin oğlu Məmmədquluyev (1884-1974) bildirib).
Gorus-Qarakilsə nahiyələrindən Zəngəzur qəzasının əhəmiyyətli Laçın nahiyəsinin batı hissəsindəki əsasən Cicimli, Minkənd, Güləbird və Əhmədli kəndlərinə edilən hücumlar “Eşşək meydanı”nda (Qarabağ dağlıq yaylasının 2000 m-lik hündürlüyündə, hayların yaşadıqları Dığ, Xənəzək (əslində bu kəndin adı Xanəgah olub), Gorunzur, Şəki... kəndlərinin yaxınlığında) yerləşdirdikləri toplarla birbaşa atəş açıblar. Düşmən qüvvələrinin cəbbəxanası Dığ və Gorunzur kəndlərində yerləşib. Bu hücumlar zamanı Cicimli və Güləbird kəndləri (quldurların qərargahından 5-15 km aralıda) ətrafında açıq səngər döyüşləri “Qazıdərəsi”ndə, Minkənd və Əhmədli kəndlərinə (hay cəbbəxanasından 30-35 km məsafədə) basqınlar zamanı Minkənd çayının hövzəsində baş verib. Göründüyü kimi, basqınlar iki istiqamətdən – həm Minkənd-Əhmədli, həm də Cicimli-Güləbird cəbhə xətti boyunca edilib.
Həmin illərdə nahiyənin əksər kəndlərində əsasən 40-80 ev olsa da, ən böyük Minkənd kəndində 300-ə qədər “tüstülü” idi (1990-cı il məlumatına görə bu kənddə 2116 nəfər əhali olmuşdur). Nahiyənin mərkəzindən (qədim Laçın dağındakı eyni adlı kənddən) şimal-qərbdə, 25 km-lik məsafədə, Fatmactəpə dağının (2328 m) ətəklərində, Minkənd çayından 1-2 km aralıda yurdlanan Minkəndə, eləcə də ona qonşu kəndlərə (Qalaca, Bozlu, Quşçu...) hücumlar Kilsəli dağdan (2794 m) daha güclü olub. Bu yüksəklik düşmən mövqelərinin əsas istinadı idi (eləcə də dinc sakinlər bu tərəfdən hücumları gözləmirdilər).
Müsəlman-türk obalarının bu hissədən soyqırıma məruz qalması təsadüfi deyildi. Minkənd kəndində o illərdə 20-30 hay ailəsi yaşayırdı (o cümlədən, Zeyvə kəndində də). Onlar ətraf bölgənin kəşfiyyat məlumatları ilə quldur silahlı mərkəzləri illərlə fasiləsiz olaraq təmin etdiklərindən, nəticədə 1918-1920-ci illərdə ağır döyüşlərin və qətliamların qarşısının alınmasında, eləcə də müqəddəs yurdların gavurlardan (murdar haylardan) təmizlənməsində, xilasında xalq qəhrəmanı Sultan bəy Əlipaşa bəy oğlu Muradovun (1871-1942), Azərbaycan Milli Ordusunun general-leytenantı Əliağa İsmayıl ağa oğlu Şıxlinskinin (1863-1943), Osmanlı Türkiyəsinin IV Ordusunun və 5-ci Qafqaz İslam Ordusunun misilsiz xidmətləri olub. Bu döyüşlərə ümumi rəhbərlik nahiyənin Qarıqışlaq kəndindəki qərargahdan olsa da, döyüş səngərlərinə Qaragöl (2658 m yüksəklikdə) ətrafında, Həkəri çayının sağ qolu olan Ağoğlan çayının yataqlarında, Zabux çayı hövzəsində... rast gəlinib keçən əsrin 60-80-ci illərinədək.
Dığ-Gorunzur kəndləri hay-daşnak quldurlarının cəbbəxanası, hərbi təlim düşərgələrinin meydanı olub. Bu istiqamətdən həm Mirikənd-Malbəy xətti üzrə, həm də Güləbird-Cicimli kəndlərinə hücumlar edilib. Hər iki yerdə basqınlar dinc sakinlərin işgəncələrlə qətliamı ilə yanaşı, ayrı-ayrı tarixi-maddi irs nümunələrinin məhvinə də səbəb olub. Belə ki, Minkənd kəndi yaxınlığında eyni adlı çay üzərində 1-2 tağlı qədim daş körpü, qədim alban məbədi, qoç-sanduqə qəbirləri dağıdılaraq məhv edilib. Quşçular kəndində XVII və Qarıqışlaq kəndində XVIII əsrlərə aid məbədlər dağıdılsa da, keçən əsrin 60-70-ci illərində hay ustalarının bu məbədlərdə təmir adı ilə etdiyi “əlavə və düzəlişlər” sayəsində artıq bu tarixi abidələr “erməni ünvanı” qazanıb. Bu cür milli faciələrimiz yaşı VIII-IX əsrə aid olan Ağoğlan məbədinə (yaxınlığında yerləşən hayəsilli Zeyvə kəndi yerləşir), eləcə də Sadınlar, Əhmədli, Katos, Mirik, Xoçaz... kəndlərində yerləşən maddi irs xəzinələrimizin taleyində də iz buraxıb.
Həkəri çayı hövzəsində yerləşən Qarıqışlaq kəndi həm də ətraf yerliözünümüdafiə qüvvələrinin qərargah mərkəzi kimi həmin dövrdə hərbi-siyasi əhəmiyyətə malik olub. Bu kəndin “Çinar qaya”, “Qızıl qaya” səngərləri döyüş və təlim yerləri idi. 1919-cu ilin əvvəllərində Qaragöl istiqamətindən 4-5 keçid yolundan bölgəyə daxil olan düşmən qüvvələrinin qarşısının alınması ilk dövrlərdə bu dəstələrə görə mümkün idi. Qarabağ üzrə Azərbaycan Milli Ordusunun qəhrəmanı Sultan bəy Muradov belə təhlükəli günlərin birində Qarıqışlaq kəndində müdafiə dəstələrini toplayaraq onlara müraciət edir:
- Qaragöl ətrafında düşmən qüvvələrinin yerləşmə mövqeyi barədə kəşfiyyat məlumatının əldə edilməsinə könüllü olaraq kimlər gedə bilər? Bu zaman Mişni kəndindən (ətraf kəndlərin dinc sakinləri bu kənddə sığınacaq tapmışdılar) olan Bəşir İbrahim oğlunun (1886-1956) 6 nəfərlik dəstəsi bu tapşırığı yerinə yetirir, nəticə də Sultan bəyin döyüşçü dəstələri (bu tərkibdə Mişni kəndindən Qarakişi Heydər oğlu (1895-1979), Əhməd Usub oğlu (1864-1920) da iştirak etmişlər) yüksək dağlıq mövqeyini ələ keçirə bilirlər.
Qarabağın dağlıq hissəsində yuvalanmış daşnak-hay quldurları Şuşa və Xocavənd nahiyələrinin bir neçə kəndi istiqamətindən (Qaladərəsi (sonralar Salatınkənd adlanıb), Arpagədik...) edilən hücumlarla daha çox nahiyənin Alışan, Ağanus, Fərəcan, Fətəlipəyə və Köhnəkənd kəndləri məruz qalıb. Şuşa nahiyəsinin Qaladərəsi kəndi ilə Ağanus kəndi arasında qanlı döyüş səngərlərinin izi hələ də qalmaqdadır. 1918-ci ilin sonlarında cəbhənin bu hissəsində (Şuşa və Əsgəran şəhərləri, Daşaltı kəndləri ətrafında) gedən döyüşlərdə 5-ci Qafqaz İslam Ordusunun döyüşçüləri ilə birlikdə Laçın nahiyəsinin döyüşçüləri də yaxından iştirak ediblər.
Fətəlipəyə (əslində “Fətəli bəyin kəndi” deyilib, sonralar “bəy” sonluğu “pəyə” sözü ilə əvəz edilib) kəndi Həkəri çayının sağ sahilində yerləşməklə, Gorus-Şuşa yolunda Zabux kəndi ilə eyni strateji əhəmiyyət daşıyıb. Buna görə də hay daşnaklarının bu hissəyə basqını qanlı-qadalı olaylarla sonuclanıb. 1918-ci ildə bu kənddə 30 ev, qonşu Ərəb və Unannovuda (bu toponim e.ə. I minillikdə bu bölgədə Roma-Yunan ordusu tərkibində döyüşən türkmənşəli hun tayfalarının adı ilə “Hun evi” sözündən yaranmışdır) 10-15 ev yandırılıb, dinc sakinləri qətlə yetirilib, sərvətləri talan edilərək aparılıb. Fətəlipəyə kəndi Şuşa qəzasının Qaladərəsi kəndi ilə (haylar yaşayan) qonşu olub, arada “Dikm daş” deyilən qayalıq vardı, hay quldurları məhz bu yerdən ətraf kəndlərə basqınlar edib, bu yerdə qədim alban xətti ilə həkk olunmuş yazı və işarə nümunələrini çıxarılaraq aparılıb. Unannovu kəndindən Qaladərəsi istiqamətində (1,5 km aralıda) “Koroğlu qayası” həmin illərdə də yerli müdafiə dəstələrinin səngər yeri idi. Dərin, dibi meşə ilə örtülü idi, ordan axan kiçik çay Həkəri çayına qovuşurdu. O illərin qanlı-qadalı günlərində bu kəndlərin əhalisi də məhz “Dik daş”ın, “Koroğlu qayası”nın ətəklərində, eləcə də qonşu Qışlaq kəndindəki (15 km məsafədə) kahalarda sığınıblar. Səngər yerlərindən “Tikanlı zəmi” (150 ha-a qədər, əkin yeri idi), “Ağanətapın düzü”, “Ağakişi bəyin yeri” (Ağanus kəndinə tərəf, 3-4 km-də) deyilən hissələrdə keçən əsrin 60-70-ci illərində çürümüş silah qalıqları tapılırdı, daşların altından.
Bu kəndlərə quldur qaşnakların basqını həm də Gorus nahiyəsindən edilirdi. Ən qanlı və şanlı səhifə isə zabux kəndi yaxınlığında Həkəri çayı dərəsində (dərənin sol çiynində Fətəlipəyə, sağ hissəsində Zabux kəndi yerləşir) olub ki, müqəddəs aşıq-ozan ruhu adına və canına qənim olmuş A.Ozanyanın 30 minə qədər leşi ora tökülmüş, düşmənə nəsilləri boyu ibrət (və türkə-müsəlman nifrət hissi kimi) dərsi olub. Fətəlipəyə kəndinin Həkəri çayı hissəsindəki qayanın dibi “Qıjılı şam” yeri adlanır ki, burdan da düşmən üzərinə həmlələr edilib. Yağı gavurlar isə öz toplarını Zabux-Laçın yolu üstündəki “Topatılan” deyilən yerdə (kənddən 1 km aralıda) quraraq ətrafı atəşə tutubdur. Həmin hadisələrin şahidi İsmayıl Hüseyn oğlu (1887-1947) söhbət edib ki, Ərəb kəndindən günbatan tərəfdə yerləşən Qamışlıq kəndini (10 qədər ev olub) oda qaladıqlarından, əhalisini öldürdükdən sonra o kənd yer üzündən silinmiş oldu...
1980-ci illərdə Qaladərəsi kəndinin haylarından biri Fətəlipəyə kənd sakini Qarakişi İsmayıl oğlu Hüseynova (1930) deyib:
- Kaş bizim xalqlarımız da bizim kimi dost ola, amma bizimkilərdən gözüm su içmir, ağlım da bir şey kəsmir...
Hay olsa da düz deyib...
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
