Dünya geosiyasətində ən çox diqqət cəlb edən mühüm hadisələrdən biri də Birləşmiş Ştatların hərbi kontingentinin Suriyadan çıxarılmasıdır. Artıq Suriyadan amerikalı hərbçilərin qayıtması prosesinə başlanılıb.
Almaniyanın "Velt" qəzeti yazır ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın əsgərlərini Suriyadan çıxartma qərarı Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla əldə etdiyi müqavilənin bir hissəsidir: “Türkiyə lideri Ərdoğanın Fəratın şərqinə əməliyyat təşkil edəcəklərini bildirməsi ABŞ-a ciddi təzyiq oldu. Tramp da belə bir vəziyyətdə Türkiyə və ABŞ ordusu arasında mümkün toqquşmadan qaçmaq üçün belə bir qərar vermək məcburiyyətində qaldı”. Donald Tramp isə qərarını onunla izah edir ki, ABŞ İŞİD-lə Suriyada vuruşmaq yerinə özünə diqqəti artırmalıdır: “Niyə biz Suriyada düşmənimizin xeyrinə savaşıb, İŞİD-çiləri Dəməşqə, Rusiyaya və İrana görə öldürməliyik? Ölkəmizə diqqət ayırmağın və gəncləri evlərinə gətirməyin vaxtı çatıb”.
Beləliklə, görünən budur ki, ABŞ rəsmən Suriyanı tərk edir. Sözügedən hadisədən sonra bölgədə Türkiyənin, Rusiyanın, İranın mövqelərinin daha güclü hala gəlməsi isə qaçılmaz sayılır. Hər üç ölkənin öz istəyinə nail olması, hadisələri burada istədikləri şəklə salması gözlənilir. Belə vəziyyətdə maraq doğuran məqam Qafqaza da yaxın olan ölkələrin buradakı perspektiv addımlarıdır. Suriyadan sonra adı çəkilən üçlüyün Qafqazda da kifayət qədər fəallıq göstərməsini proqnozlaşdıran ekspertlərin sayı artır. Çünki Ermənistanda məlum hakimiyyət dəyişikliyindən sonra ABŞ-ın bölgədə xeyli fəallaşması müşahidə olunur. bu isə ən azından Rusiya və İran tərəfindən müsbət qarşılanmır. Türkiyə isə Qafqaz kimi önəmli bölgədə ABŞ-ın yox özünün söz sahibi olmasını istəyir. Məhz belə vəziyyətdə hər üç ölkənin Cənubi Qafqazda yaxın tezlikdə ABŞ-la daha sərt rəqabətinin başlanması gözlənilir. Belə vəziyyət öz növbsində regiondakı konfliktlərə, o cümlədən Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin gedişinə də təsirsiz ötüşməyəcək.
Ümumiyyətlə, artıq müəyyən müddətdir ki, səslənən fikirlərə görə, Türkiyənin, Rusiyanın, İranın vasitəçiliyi, bölgədə oynadığı rol nəticəsində Qarabğağ münaqişəsinin həllində nailiyyətlər əldə etmək mümkündür. Suriya məsələsində Türkiyə, İran və Rusiya arasında əməkdaşlığın formalaşması fonunda onların Qarabağ münaqişəsinin həllində effektiv rolu da istisna olunmur. Nəzərə alaq ki, Rusiya, Türkiyə, İran həm də Azərbaycan və Ermənistanla həmsərhəddirlər və coğrafi baxımdan da Qarabağ münaqişəsinin həllində faydalı ola bilərlər. Qeyd edək ki, daha əvvəl Rusiya prezidenti yanında İctimai Palatanın üzvü Maksim Şevçenko da qeyd olunan xüsusda çox maraqlı fiikrlər səsləndirmişdi. O bildirmişdi ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi yalnız Rusiya-Türkiyə-İran formatının fəal inkişafı ilə həll edilə bilər: “Münaqişənin həlli təkcə Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ və digər işğal olunmuş rayonlarını deyil, həm də bütün məcburi köçkünlərin qarşılıqlı qaytarılması üçün imkan yaradılmasını da əhatə etməlidir. Rusiya-Türkiyə-İran formatı buun realalşdırmağa qadirdir”.
Qarabağ münaqişəsinin həllinə töhfə verə biləcəyi təqdirdə Azərbaycan bu formatın konfliktin çözmünə cəlb olunmasında heç bir problem görmür. Burada onu da vurğulmaq lazım gəlir ki, əslində, belə format da indiki şərtlər daxilində Azərbaycanın istəklərindən çıxış etməyə məcburdur. Belə ki, Azərbaycan ilə Rusiya arasında əlaqələr indi sürətlə inkişaf edir və strateji xarakter daşıyır. Ankara da rəsmi Bakının strateji müttəfiqidir və Qarabağ məsələsində kifayət qədər aydın mövqe sahibidir. Bundan əlavə Rusiya və Türkiyə arasında əməkdaşlığın genişlənməsi də Azərbaycanı həmin ölkələr üçün daha mühüm tərəfdaşa çevirir. Artıq bölgədə Türkiyə-Rusiya-Azərbaycan üçbucağının formalaşması da diqqətdən yayınmır. Eyni sözləri İran barədə də demək olar. Bu gün Azərbaycan İran üçün ən mühüm tərəfdaşlardan biri statusunu daşıyır. Xüsusən də iqtisadi müsətvidə tərəfdaşların əməkdaşlığı genişlənir, regionda mühüm birgə iqtisadi layihələr həyata keçrilir.
Ermənistana gəlincə, Türkiyə-Rusiya-İran formatının bu ölkə ilə münasibətləri Azərbaycanla müqayisədə xeyli fərqlidir. Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin mövcud xaarkteri heç kimə sirr deyil və Ankara Qarabağ işğalına son qoyulmasından sonra İrəvanla münasibətlərin qurulmasını mümkün sayır. Rusiya isə artıq Ermənistanı əvvəlki müttəfiqi qismində görmür. Ermənistanın yeni hakimiyyəti Rusiyanı ümumiyyətlə, ölkə ərazilərindən çıxarmağa çalışır. Bununla da, Rusiyanın regiondakı nüfuzu hissediləcək dərəcədə azala bilər. Belə bir vəziyyətdə Rusiyanın əsas dayaq nöqtəsi balanslı siyasət yürüdən, öz milli maraqlarından çıxış edərək bütün güc mərkəzləri ilə bərabərhüquqlu əməkdaşlıq edən və onların maraqlarını da öz maraqları ilə uzlaşdıran Azərbaycanın mövqeyidir. İndiyə qədər Ermənistanla münasibətlərini möhkəmləndirən İrana qarşı da İrəvan xəyanətkar mövqe sərgiləyir. Bunun əsas səbəblərindən biri də odur ki, ABŞ Ermənistandan İrana qarşı onun yanında olmasını tələb edir və İərvan hələ də bu tələbdən imtina edə bilməyib. Digər tərəfdən məlumdur ki, İraqdan sonra dünyada ABŞ-ın ştat baxımından ən böyük səfirlik kompleksi məhz Ermənistandadır. Halbuki Birləşmiş Ştatlar üçün ilk baxışdan Ermənistan heç bir göstəricisi ilə cəlbedici sayıla bilməz. Çünki bu ölkə zəngin yeraltı sərvətlərə və digər üstünlüklərə malik deyil. Bu fonda aydın görünür ki, Vaşinqtonun Ermənistanla bağlı daha maraqlı layihəsi mövcuddur və onu həyata keçirir.
Vaşinqtonda yerləşən Trumen adına Milli Siyasət Mərkəzi bu günlərdə “ABŞ-ın Ermənistanla münasibəti: Yaxın Şərqdə rəqibləri ilə qarşıdurmada gizli silaha malikdir” adlı hesabat yayıb. Mərkəzin əməkdaşı Daniel Qeynorun müəllifi olduğu sənəddə qeyd edilib ki, Ermənistan Azərbaycan, Gürcüstan, İran və Türkiyə ilə sərhəddə yerləşir, Rusiya isə Ermənistanı hərbi sahədə dəstəkləyir. Bu isə ABŞ-a Ermənistandan bu ölkələrə qarşı casus dayağı kimi istifadə etməyə imkan verir. Ona görə də müəllif Ermənistanı “ABŞ-ın məxfi silahı” adlandırır. ABŞ-ın İrəvandakı səfirliyi isə diplomatik nümayəndəlikdən çox hərbi-kəşfiyyat mərkəzidir. ABŞ-ın casus şəbəkəsinə Ermənistandakı QHT sektoru yarıdm edir. Vaşinqton hər il Ermənistandakı QHT-lərə 250 milyon dollar məbləğində maliyyə vəsaiti ayrır. Belə vəziyyətdə ABŞ Ermənistandan İran əleyhiən istifadəsinin tədricən reallığa çevrilməsini Tehranda da yaxşı görürlər. Məhz bütün bunlar Türkiyə-Rusiya-İran formatı üçün İrəvanın mövqeyinin daha çox düşmənçilik üzərində qurulduğunu göstərir.
Aydındır ki, belə vəziyyətdə həmin ölkələrin Qarabağ məsəəlsində Azərbaycanı yanında yer alması artıq təbii xarakter almağa başlayır. İndi əksər araşdırmaçılara görə, Türkiyə-Rusiya-İran formatı Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə də məşğul ola bilər. Artıq o da qaçılmaz həqiqətdir ki, Yaxın Şərqdən sonra Türkiyə-Rusiya-İran formatı Cənubi Qafqaz bölgəsində də real gücə çevrilir. Azərbaycan isə mövcud üçtərəfli formatın gələcəkdə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində də pozitiv rol oynamasını arzulayır. Nəzərə alaq ki, onsuz da ATƏT-in Minsk Qrupu münaqişəni həll etmək istəmir. Digər tərəfdən Türkiyə və İran danışıqlar prosesindən kənarda qalmalarından narazıdır. Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstutunun eksperti Aleksey Fenenko isə məhz bu fonda hər iki dövlətin münaqişənin həllinə cəlb edilməsini mümkün və zəruri sayır: "Dağlıq Qarabağ problemini həll etmək üçün yeni platforma lazımdır. ATƏT-in Minsk Qrupu heç də həmişə nəticə vermir. İran və Türkiyənin iştirakı ilə yeni regional forum qurulsaydı, Qarabağ məsələsi həll edilə bilərdi". İndi prosesə Ankara və Tehranın qoşulması vəziyyəti dəyişə bilər. Eyni zamanda Rusiya-Türkiyə-İran formatı gələcəkdə Cənubi Qafqazda da sabitləyici rol oynaya bilər. Lakin bunun üçün Suriyada ilk növbədə müharibə bitməli və davamlı sülh əldə olunmalıdır. Məhz bundan sonra Türkiyə-Rusiya-İran formatı Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə maraq göstərə bilər. Hadisələrin isə artıq bu istiqamətdə inkişafı da diqqətdən yayınmır. Belə vəziyyət həm də Rusiya, Azərbaycan, Türkiyə və İran arasında dördtərəfli əməkdaşlıq üçün daha bir vacib platforma sayılır. Rusiya Dövlət Dumasının təmsilçisi Dmitri Savelyev də hesab edir ki, Rusiya, Azərbaycan, Türkiyə və İran arasında dördtərəfli əməkdaşlıq regionda ən güclü potensiala malikdir. Onun sözlərinə görə, Avropa Türkiyənin Avropa İttifaqına daxil olmasına maneələr törətdiyi vaxtda Moskva Ankaraya Avrasiya İttifaqı ilə gömrük sazişi imzalamağı təklif edir: “Azərbaycan isə həm Türkiyənin uzunmüddətli strateji tərəfdaşı olduğu üçün, həm də Rusiya ilə sıx iqtisadi və tarixi əlaqələrə malik olduğu üçün Rusiya-Azərbaycan-Türkiyə üçbucağında qarşılıqlı səmərəli əməkdaşlıq imkanları yaranır. Daha bir geosiyasi vektor Rusiya-İran münasibətləridir. Bu şəraitdə Azərbaycan İran və Rusiya ilə nəqliyyat infrastrukturu və Xəzərin statusu ilə bağlı məsələlərdə əməkdaşlığa maraq göstərir və beləliklə, rəsmi Bakı Rusiya-Azərbaycan-İran müstəvisində vacib iştirakçıya çevrilə bilər”. Aydındır ki, bu durum Ermənistanın bölgədə mövqelərinin daha da zəifləməsi və Qarabağ münaqişəsinin həllinin tezləşməsinə ciddi rəvac verəcək. Bu, həm də onunla şərtlənir ki, Ermənistan üzərində xarici təzyiqlər kifayət qədər artacaq və İrəvanın buna müqavimət göstərmək imkanları faktiki olaraq yoxdur. Elə bu da konfliktin dinc müstəvidə həllini tamamilə mümkün hala gətirir. Eyni zamanda belə vəziyyət Türkiyə-Rusiya-İran formatının bölgədə nüfuzunun daha da artmasını, mövqeyinin güclənməsini şərtləndirəcək və indiki halda həmin ölkələrin özləri də bu məsələdə kifayət qədər maraqlı tərəf kimi çıxış edirlər.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
