Dünyanın diqqət mərkəzində yer alan Afrikanın zəngin ehtiyatalara malik Niger respublikasında baş verənlər həm də Fransanın burada növbəti uğursuzluğu kimi dəyərləndirilir. Xatırladaq ki, iyulun 26-da Nigerdə Prezident Qvardiyası qiyam qaldıraraq ölkə başçısı Məhəmməd Bazumu vəzifədən kənarlaşdırıb.
Prezident Qvardiyasının komandanı, hərbi çevrilişin rəhbəri general Abdurahman Çiani özünü “Vətənin Müdafiəsi üzrə Milli Şuranın sədri” elan edib və bütün idarəçilik səlahiyyətlərini əlinə alıb. Bazum 2021-ci ildə prezident seçilib, Fransa hakimiyyətinin yaxın müttəfiqi sayılır. Lakin onun idarəçiliyi ölkədə vəziyyəti daha da pisləşdirib.
İndiki halda Məhəmməd Bazumun vəzifədən getməsindən ən çox narahat olan elə Fransadır. Çünki Fransanın Nigerin təbii sərvətlərinə çıxış imkanı məhdudlaşdırılıb. Bu fonda qiyamçıların qurduğu “Vətənin Müdafiəsi üzrə Milli Şuranın” nümayəndəsi polkovnik Amadu Abdraman qeyd edib ki, Fransa və müttəfiqləri vəzifədən kənarlaşdırılan prezident Məhəmməd Bazumu azad etmək məqsədilə hərbi əməliyyata başlamaq niyyətindədir. O, Nigerin sabiq xarici işlər naziri Asumi Masudunun prezident sarayına zərbə endirmək barədə Fransaya müraciətinin yer aldığı sənədi ələ keçirdiklərini bildirib. Amadu Abdramanın sözlərinə görə, Fransa Nigerə hərbi müdaxilə uçun imkan axtarır. Qiyam zamanı ölkə xaricində olan Asumi Masudun özünü Nigerin baş naziri vəzifələrinin müvəqqəti icraçısı elan etdiyi bildirilir. Qeyd edək ki, Nigerin paytaxtında Fransanın regiondakı ən iri aviabazası yerləşir. Orada 1,5 minə yaxın fransalı hərbçi dislokasiya olunub. Eyni zamanda, ölkə ərazisində Almaniya, İtaliya və ABŞ-a məxsus hərbi bazalar da mövcuddur. Nigerdəki ABŞ kontingentinin sayı min nəfərə çatır. Qiyamçılar bildirir ki, ölkə sərvətinin Fransa kimi dövlətlər tərəfindən istismarına yol vermək niyyətində deyillər. Bu fonda Nigerdə qiyamçılar Məhəmməd Bazuma yaxın siyasətçiləri həbs etməyə başlayıb. “Reuters” agentliyinin məlumatına görə, keçmiş partiyanın rəhbəri, həmçinin energetika və dağ-mədən sənayesi nazirləri həbs olunub. Hərbçilər hakimiyyəti ələ keçirməzdən əvvəl Bazumun lideri olduğu “Niger Demokratiya və Sosializm Partiyası – Taraya” parlamentdə çoxluq təşkil edirdi. Həbslər Qərbi Afrika İqtisadi Birliyinin fövqəladə sammitinin bir həftə ərzində Nigerin konstitusiya quruluşunu bərpa etmək barədə qiyamçılara müraciəti fonunda aparılır. Qərbi Afrika İqtisadi Birliyinin rəhbəri Ömər Alle Ture qeyd edib ki, Nigerdə üsyan qaldıran hərbçilərin Prezident Məhəmməd Bazumu azad etmək və konstitusiya nizamını bərpa etmək üçün bir həftə vaxtı var. Əks halda təşkilat hərbi tədbirlərə əl atmaq məcburiyyətində qalacaq: "Hakimiyyətin tələbləri bir həftə ərzində yerinə yetirilmədiyi təqdirdə konstitusiya quruluşunun bərpası üçün lazım olan bütün tədbirləri görüləcək. Bu cür tədbirlərə güc tətbiqi də daxil ola bilər". Belə vəziyyətdə Nigerdə minlərlə insan Qərbi Afrika İqtisadi Birliyinə qarşı keçirilən aksiyada iştirak edib. Etirazçılar Fransa və Qərbi Afrika Ölkələrinin İqtisadi Birliyi əleyhinə şüarlar səsləndiriblər. Onların bəziləri Rusiya bayraqlarını dalğalandırıb.
Buna paralel olaraq, Nigerin paytaxtı Niameydəki Fransa səfirliyi qarşısında böyük nümayiş keçirilib. Məlumata görə, minlərlə insan səfirliyin qarşısına müxtəlif şüarlar, o cümlədən “Rədd olsun Fransa!” şüarını səsləndirib. Etirazçılar Paris əleyhinə çox sayda plakatlar qaldırıblar. Bildirilir ki, yerli əhali diplomatik nümayəndəliyin qapısındakı “Fransa səfirliyi” lövhəsini qoparıb və onun ərazisinə daxil olmağa cəhd ediblər. Etirazçılar həmçinin iyulun 26-da dövlət çevrilişi ilə Nigerdə hakimiyyəti ələ keçirən hərbçilərə dəstək verdiklərini bəyan ediblər. Niger artıq Fransaya uran və qızıl ixracını dayandırıb. Müvafiq bəyanatı ölkədə çevriliş həyata keçirmiş Hərbi Şuranın rəhbərliyi verib. Qeyd edək ki, Niger dünyanın dördüncü ən böyük uran istehsalçısıdır və Fransada elektrik enerjisi istehsal etmək üçün istifadə edilən uranın əsas mənbəyidir. Fransız nüvə texnologiyası şirkəti “Orano” 1970-ci ildən Nigerdə uran hasilatı ilə məşğuldur. 2020-ci ildə Fransa reaktorlarında istifadə olunan uranın təxminən 40%-i Nigerdən gətirilib. Nigerin müxalifət partiyası olan “Afrika Federasiyası Uğrunda Niger Demokratik Hərəkatı” çevriliş iştirakçılarının yaratdığı şuraya dəstək verib. Partiya qeyd edib ki, üsyançıların niyyətlərini proqnozlaşdırmaq mümkün deyil, lakin onun üzvlərinin vəziyyətin sülh yolu ilə həll etmək istəklərini alqışlayırlar: “Buna görə də hərbçiləri dəstəkləyirik “Vətənin Müdafiəsi üzrə Milli Şura” Nigerdə hakimiyyəti ələ keçirməyə vadar edən səbəblərə sadiq qaldığı müddətcə Afrika ölkəsinin xalqını onlara dəstək olmağa dəvət edirik”. Rusiyalı politoloq Sergey Markov baş verənləri belə şərh edir: “Fransanın başçılıq etdiyi Qərbi Afrika ölkələrinin koalisiyası Nigerin yeni hərbi hökumətinə ultimatum verib. Onlar devrilmiş korrupsioner fransayönlü antirusiya siyasəti aparan (o, Rusiyada Afrika haqqında foruma gəlməyən 5 ölkədən biridir) Nigerin keçmiş prezidentinin hakimiyyətinin bərpasını tələb edirlər. Bir həftə vaxt veriblər. Nigerin yeni hakimiyyət orqanları ultimatuma cavab olaraq, Fransaya uran və qızıl tədarükünə embarqo elan ediblər. Fransa uranın 40%-ni Nigerdən alır və atom elektrik stansiyaları Fransanın elektrik enerjisinin 60%-ni təmin edir. Çad prezidenti Nigerə gedərək devrilmiş korrupsioner prezident və yeni hakimiyyət orqanları ilə görüşüb. Kompromis axtarırlar. Nigerdə hərbi bazalarda 1500 fransız və 1000 ABŞ hərbçisi var. Fransa təcili olaraq Qərbi Afrika ölkələri, orada olan fransız qoşunları və ola bilsin ki, ABŞ-ın iştirakı ilə Nigerə qarşı hərbi müdaxiləyə hazırlaşır. Niger ordusu həm də ona görə güclüdür ki, onlar uzun illər cihadçılara qarşı vuruşublar. “Vaqner” artıq Nigerdə görünə bilər”. Artıq Nigerdə 26 iyul dövlət çevrilişindən sonra hakimiyyəti ələ keçirən hərbçilər qonşu ölkələrə xəbərdarlıq edib. Milli Şuranın sözçüsü polkovnik Amadu Abdraman bildirib ki, ordu ölkəni xarici müdaxilədən qorumaqda qərarlıdır. Bunlar fonunda ən çox narahat olan isə Nigerdən də qovulmaqda olan Fransadır.
Tahir TAĞIYEV
