Çar Rusiyası hayları Qafqazda, xüsusən də Azərbaycan torpaqlarında məskunlaşdırmaqla, əslində bölgədə xristian dövləti yaratmaq məqsədi güdüb. Hayların Qarabağda, Qərbi Azərbaycanda yerləşdirilməsindən sonra alban xristian məbədlərini də ermənilərə hədiyyə etməyə başladı.
Bizim torpaqlara köçürülən kimi, ermənilər gizli əsasnamə hazırlayıb Çara təqdim etdilər ki, bütün alban məbədləri onların ixtiyarına verilsin. Elə də oldu. Bu məbədlərdən biri də alban xristianlığının əsas mərkəzlərindən biri olan və Qərbi Zəngəzurda yerləşən Tatev monastırı idi ki, haylar ona da sahiblənməyə başlayıblar.
Məlumata üçün deyək ki, 1836-cı ilə qədər alban kilsəsinin əsas mərkəzlərindən olan və Qərbi Zəngəzurda yerləşən Tatev monastırı qədim alban monastırı olsa da, ermənilər onu da saxtalaşdırıblar. Ermənilərin Azərbaycan dilində hazırladığı vikipediya məqaləsində iddia edilir ki, guya Tatev erməni monastırıdır:"XIV-XV əsrlərdə Tatev monastırı orta əsrlərin ən mühüm erməni universitetlərindən biri olan Tatev Universitetinə ev sahibliyi etmiş, burada elm, din, fəlsəfə tədris edilmiş, kitabların üzü köçürülmüş və miniatürçü rəssamlar çalışmışdır. Tatev Universitetinin alimləri erməni mədəniyyətinin qorunub saxlanmasında mühüm rol oynamışlar". Bunu ermənilər yazır, halbuki, o monastırın ermənilərə heç bir aidiyyəti yoxdur. Ermənilər bu abidəni də öz adları ilə UNESCO-nun ilkin siyahısına salıblar. Tatev monastırını mənimsədikləri az imiş kimi, indi də Tatev Universiteti olayını çıxardıblar...
Bizim tədqiqatçılara görə, Tatev monastırı Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur vilayətinin Gorus rayonu ərazisindəki Tat-evi (Tatev) kəndinin yaxınlığındakı Oxçu çayının sahilində böyük bazalt qayanın üzərində inşa olunmuş Alban monastırıdır. Kompleksin IX əsrdə tikildiyi güman edilsə də, abidənin tədqiqi onun daha qədim dövrlərdə tikildiyi ehtimalını yaradır. Belə ki, abidənin tikinti quruluşu Xocavənd rayonundakı Amaras monastırının tikinti quruluşu ilə eynilik təşkil edir. Bəlkə də bu abidələr eyni ildə olmasa da eyni əsrdə tikilib. Tatev monastırının daxilindəki Qavazan adlandırılan sütunun üzərindəki ornamental görüntülər də onun IX-XI əsrlərə deyil, IV-VI əsrlərə aid olduğu gümanını yaradır.
"Ermənilər Qərbi Azərbaycana köçürüldükdən və alban kilsəsi erməni kilsəsinin tabeliyinə keçəndən sonra..."
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitunun Qafqaz tarixi şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev "Bakı-Xəbər"ə şərhində bildirdi ki, ermənilər Tatev monastırı haqda da uydurmalar yaradıblar. "Pişik quyruğu ilə oynayan kimi, bunlar da əsassız ərazi iddiaları ilə çıxış edir, kilsələrimizlə, monastrlarımızla bağlı uydurmalar yayırlar. Böhtanlar atmaq, qondarma tarix yaratmaq bunların heç zaman əl çəkə bilmədikləri mənfur xasiyyətləridir. "Ermənilər öz tarixlərini saxtalaşdırdıqları kimi, Qərbi Azərbaycandakı abidələri də saxtalaşdırıblar. Monastrlarınıza qarşı da saxtalaşdırma həyata keçirilib. Bu gün onlar bizim bütün xristian abidələrimiz haqda qondarma tarixçə düzəldiblər.
Bunlar o qədər xəstədirlər ki, harda xristian abidəsi varsa onu "erməni abidəsi" kimi qələmə verməyə çalışırlar. İndi Tatev monatrında "mövcud" olmuş "qədim universitetdən" danışırlar. Bu əsassızdır. Yazdıqlarının hamısı yalandır. Əllərində heç bir fakt, sübut yoxdur".
Q.Hacıyevin sözlərinə görə, Azərbaycan ərazisindən olan xristian abidələrinin heç birinin ermənilərə aidiyyəti yoxdur. "Tatev monastırında da ermənilərin qədim heç nəyi olmayıb. XIX əsrin ilk 20 illiyindən sonra onlar burada yerləşiblər, bundan sonra Çar Rusiyasının dəstəyi iləTatev monastırına da sahib çıxıb orada təlim mərkəzi yaradıblar. Tatev monastırının yaranması ermənilərlə bağlı deyil. Orada tarixən işləyən rəssamlar, tarixçilər, ilahiyyatçılar, elm və din xadimləri erməni olmayıb, onlar albanlar olublar. Alban kilsəsi erməni Qriqoryan kilsəsinin tabeçiliyinə keçiriləndən sonra onlar kilsənin bütün irsinə qarşı iddia irəli sürüblər. Ermənilərin qədim dövrdən XIX əsrin ilk 20 ilinə qədər Tatevdə heç bir izi olmayıb, onlar alban irsini mənimsəyiblər".
Q.Hacıyev əlavə edib ki, Cənubi Qafqazda nə qədər qədim xristian abidəsi varsa hamısı Azərbaycan türk xalqına məxsusdur.
"Ermənilər Qərbi Azərbaycana köçürüldükdən və alban kilsəsi erməni kilsəsinin tabeliyinə keçəndən sonra onlar Tatev monastırını özlərinin çox mühüm bir mərkəzinə çevirdilər. Məqsəd də o idi ki, alban patriarxlığının əsas mərkəzlərindən biri olan Tatevi mənimsədilər. Qərbi Zəngəzurda, Qərbi Azərbaycanda yüzlərlə xristian abidəsini öz adlarına çıxdılar. Birmənalı olaraq demək istəyirəm ki, əgər XIX əsrdən sonra inşa edilən xristian abidəsi varsa onlar ermənilərə aid ola bilər, amma qədim abidələrin onlara aidiyyəti yoxdur. Bu baxımdan, ermənilərin "qədim Tatev erməni unuversiteti" iddiası tamamilə uydurmadır" - deyə Q.Hacıyev qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
