Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində dünyanın böyük güc mərkəzləri sayılan dövlətlərin son dövrlərdə kifayət qədər fəallaşması özünü getdikcə daha qabarıq şəkildə büruzə verməkdədir. Söhbət konkret olaraq Rusiya və ABŞ-dan gedir. ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Con Boltonun Dağlıq Qarabağ problemi ilə bağlı xüsusi fəallığı fonunda artıq fikirlər səslənir ki, Vaşinqton prosesdə müəyyən irəliləyişlərin olmasında xüsusi maraqlı tərəf qismində çıxış etməkdədir.
ABŞ artıq erməni tərəfinə açıq mətnlə bildirir ki, Azərbaycanla konflikt həll edilməli, torpaqlar azad olunmalıdır. Bunu Con Boltonla yanaşı, ABŞ-ın Ermənistandakı keçmiş və yeni səfiri də xüsusi olaraq vurğulayır. Hətta ABŞ prezidenti Donald Trampın Nikol Paşinyana göndərdiyi 4 cümləlik təbrik məktubunun da yarısını Qarabağ probleminin həlli ilə bağlı tövsiyələr tutub. Bütün bunlardan aydın görünür ki, ABŞ üçün vacib olan bu problemin həllidir. ABŞ burada onu da nəzərə alır ki, beynəlxalq hüquq normaları da məhz Azərbaycanın tərəfindədir.
Daha bir maraqlı məsələ isə Rusiya faktoru ilə bağlıdır. Belə ki, Kreml də İrəvandan artıq nəticə verən danışıqlar prosesinin başlanmasını istəyir. Eyni zamanda, Qarabağ məsəəsində ABŞ və Rusiya arasında hansısa rəqabət də getmir, əksinə, tərəflər bu xüsusda əməkdaşlıq da edirlər. Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Qriqori Karasin də bu məqamı xüsusi olaraq vurğulayır. Onun sözlərinə görə, Rusiya Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması ilə bağlı ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində ABŞ və Fransa ilə olduqca yaxşı əməkdaşlıq edir: “Amerikalılarla üçlük, yəni ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində birgə işləyirik. Hələlik mövcud strukturlar çərçivəsində amerikalılarla və fransızlarla olduqca yaxşı əməkdaşlıq edirik”.
Xatırladaq ki, Qriqori Karasin İrəvanda Ermənistan xarici işlər naziri Zöhrab Mnatsakanyanla görüşdə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli məsələsini geniş müzakirə edib. O, danışıqlar zamanı Azərbaycanla Ermənistan liderləri arasındakı görüşlərin alqışlandığını, bu görüşlərin davam etməsinin arzuolunan olduğunu vurğulayıb: “Məsələ üzərində ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrləri çalışır. Lakin qarşıdan, mən biləni, ölkə liderləri, XİN rəhbərləri səviyyəsində yeni görüşlər gəlir. Görüşlər substantiv, mənalı keçməsi, konkret nəticə verməsi, işləri irəli aparması üçün hərtərəfli hazırlanmalıdır. Hamı sürətli irəliləyiş olmasını istəyir. Amma gerçəkçi olmaq, sağlam düşüncəyə, Azərbaycanla Ermənistan rəhbərləri arasında beynəlxalq birliyin köməyilə danışıqlara ümid etmək lazımdır”.
Bu açıqlamada xüsusi diqqət cəlb edən odur ki, Moskva artıq danışıqlarda nəticə olmasını önə çəkir və bu xüsusda mövqeyini də İrəvanda ifadə edir. Bunlar artıq ona dəlalət edir ki, Qarabağ məsələsində böyük güclərin geosiyasi maraqları Azərbaycanın tərəfindədir. Rusiya Dövlət Dumasının üzvü Dmitri Savelyev isə bütün bunları təsadüfi saymır. Onun sözlərinə görə, Qarabağ məsələsinin həlli həm Qafqazda sülhə mühüm töhfə olar, həm də Ermənistanın ABŞ, Rusiya üçün yük olmasına son qoya bilər. Bu mənada o, konfliktin həllinin Ermənistan üçün də böyük əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulayır. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həll olunmasının Ermənistana verəcəyi faydalar barədə fikirlərini açıqlayan ekspert bu məsələnin Davosda Nikol Paşinyanın da diqqətinə çatdırıldığını güman edir: “Dünya İqtisadi Forumunun təşkilatçıları Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan baş nazirinin görüşünü forum çərçivəsindəki mühüm proseslər sırasına aid ediblər. Belə ki, Əliyevlə Paşinyan qeyri-rəsmi şəraitdə söhbət edib, Dağlıq Qarabağ məsələsindəki mövqelərini ortaya qoymaq fürsəti qazandılar. Əminəm ki, Əliyev, təcrübəli diplomat kimi, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllindən Ermənistanın qazanacağı faydaları Paşinyana çatdırıb. Belə faydalar az deyil, çünki Ermənistanın iqtisadi vəziyyəti, xüsusilə də Azərbaycan və Türkiyə tərəfindən ən uzun sərhəd sahələrinin bağlı olması üzündən heç də ürəkaçan deyil. Həmin sərhədlər açılsa, Ermənistan nəinki Avropa bazarlarına sərbəst çıxmaq imkanı, üstəlik neft və qaz kəmərləri üçün tranzit ölkəyə çevrilmək fürsəti də qazanar. Sənayesi enerji daşıyıcılarının kəskin qıtlığı ilə üzləşən Ermənistan üçün sonuncu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Beləliklə, Azərbaycan bir daha səmərəli dialoqa, məntiqli güzəştlərə açıq olduğunu qarşı tərəfə çatdırıb. Ümidvar olmaq istərdim ki, Ermənistanda hakimiyyətə gələn siyasətçilər reallıqla hesablaşaraq, sülhə doğru hərəkətə başlamağa hazır olarlar. Hərçənd, Ermənistan cəmiyyətinin Dağlıq Qarabağ məsələsində ciddi güzəştlərə hələlik hazır olmaması danışıqları ləngidə bilər. Ona görə də Nikol Paşinyan konkret addımlar atmaq zərurəti ilə ölkə daxilində sərt etirazlarla qarşılaşmaq ehtimalı arasında çətin vəziyyətdə qalır. Lakin hər halda, əvvəlki hökumət kimi danışıqlar görüntüsü yaradaraq hərbi toqquşmanın astanasında var-gəl etmək bundan belə mümkün deyil, çox təhlükəlidir”.
Ekspert hesab edir ki, İlham Əliyevlə Nikol Paşinyan arasındakı saat yarımlıq söhbətin nəticələri fevral ayında Azərbaycanla Ermənistan xarici işlər nazirləri arasındakı son vaxtların sayca üçüncü rəsmi görüşündə özünü göstərəcək: “Bu cür fəal şəkildə görüşlərin keçirilməsi rəsmi Bakı və İrəvanın həqiqətən də öz aralarındakı gərginliyi səngitmək xəttini götürdüklərinə ümid yaradır. Həm də Azərbaycan son vaxtlar görüş naminə görüş keçirmək tərəfdarı olmadığını, yalnız hansısa səmərə verəcəyi təqdirdə görüşlərdə iştirak etməyə razı olduqlarını açıq şəkildə diqqətə çatdırıb. İki ölkə xarici işlər nazirləri arasındakı son Paris görüşünün dörd saat davam etdiyini nəzərə alsaq, rəsmi şəxslərin belə uzun-uzadı danışıqları Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla həllinə dair konkret variantlar üzrə müzakirə apardıqlarını güman etməyə müəyyən əsas verir. Yəni Azərbaycanla Ermənistanın razılığa gələ biləcəyinə, danışıqların növbəti mərhələsinin daha səmərəli olacağına ümid yaranır. Dağlıq Qarabağa dair həqiqi razılaşma əldə edilsə, Türkiyə parlamenti də 2009-cu ildə imzalanmış Sürix protokollarını təsdiq edər, nəticədə sərhədlər açılar, Cənubi Qafqazın uzun illərdir həsrətini çəkdiyi sülh əldə edilər”. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan tərəfi münaqişənin həllinə dair öz mövqeyini çoxdandır ortaya qoyub, bu mövqe dəyişməzdir: “Dağlıq Qarabağ ətrafındakı 7 rayon boşaldılır, azərbaycanlı məcburi köçkünlər öz yurd-yuvalarına qayıdır. İlham Əliyev ölkənin ərazi bütövlüyü çərçivəsində Dağlıq Qarabağa ən geniş muxtariyyət verməyə də razıdır. Məncə, Azərbaycanın hazır olduğunu bildirdiyi bu güzəşt məntiqlidir. Həmçinin Azərbaycan xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov Dağlıq Qarabağ ermənilərinə təhlükəsizlik və yerli idarəçilik hüququ ilə də bağlı zəmanət verməyə hazır olduqlarını bildirib. Bu çox ciddi güzəşt addımıdır. İndi də növbə Ermənistandadır. Onlar da siyasi iradə göstərib bu tarixi fürsətdən yararlana biləcəklərmi?! Bunu ən yaxın vaxt ərzində görəcəyik”. Digər tərəfdən diqqət həm də buna yönəldilir ki, böyük güclər də artıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində addımlar atılmasını, nəticələr olmasını istəyir. Başqa sözlə, konfliktin çözümündə yeni imkanlar pəncərəsi açılıb. Bu fonda kifayət qədər böyük şanslar yaranıb və tərəflər həm Rusiyanın, həm də ABŞ-ın razılığı ilə Dağlıq Qarabağ müaqişəsinin həlli üçün əməli addımlar ata bilər.
Erməni politoloq Anahit Şirinyan da baş verənlərin ölkəsi tərəfindən düzgün qiymətləndirilməsini vacib sayır. Politoloqa görə, bir neçə gün əvvəl Fransada Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri arasında keçirilmiş görüş həll prosesində yeni dönəmin başlanğıcı hesab oluna bilər: “Digər yandan isə Davosda iki ölkə liderinin qeyri-rəsmi görüşü baş tutdu. Ayrıca, fevral ayında xarici işlər nazirlərinin növbəti görüşü gözlənir. Bütün bunlar prosesin fəallaşmasından xəbər verir. Qarşılıqlı güvvənin formalaşdırılması istiqamətində, kiçik də olsa, irəliləyiş nəzərə çarpır. Bəli, Ermənistanda hakimiyyət dəyişib. Amma digər siyasi partiyaların Qarabağla bağlı ənənəvi mövqeyi dəyişməyib. Bütün hallarda isə münaqişə tərəfləri arasında belə təmaslar qarşılıqlı güvən atmosferinin yaradılması üçün önəmlidir. Mənim fikrimcə, müzakirələr üçün daha əlverişli atmosfer yaranır”.
Anahit Şirinyan qeyd edib ki, danışıqların sonrakı mərhələlərində fərqli təşkilatların, elm adamlarının, jurnalistlərin, mütəxəssislərin və iş adamlarının da iştirakı mümkün ola bilər: “Bəlkə də həmin mərhələlərdə üçüncü bir ölkənin vasitəçiliyilə Azərbaycan və Ermənistan arasında qarşılıqlı səfərlər də mümkün olsun. Bu baxımdan, qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması məsələsinin mərhələli şəkildə həyata keçiriləcəyini düşünürəm. Başlanğıc üçün tərəflərin bu məsələlərə hansı formada baxacağına diqqət etmək lazımdır”. Mövcud müzakirələrin hansısa xarici gücün təsirilə baş tutduğu ehtimalına gəlincə, bu barədə suala politoloqun cavabı belə olub: “Hələlik proses gizli gedir. Amma onu deyə bilərəm ki, Minsk Qrupu həmsədrləri Ermənistandakı iqtidar dəyişikliyini Qarabağ münaqişəsinin həlli baxımından fürsət kimi dəyərləndirmək istəyir”. Anahit Şirinyan münaqişənin uzun illərdir həll olunmamış qalmasının Ermənistandan qaynaqlandığını da etiraf edib. Məhz bu şəraitdə münaqişənin həlli üçün Ermənistanın ilk zəruri addımlar atması da təbii və məntiqi sayılır. Hər halda görünən budur ki, Qarabağ münaqişəsinin həllində əlverişli vəziyyət formalaşır. Bundan istifadə olunması ümumilikdə Qafqazda sülh prosesinə çox ciddi töhfə vermək iqtidarındadır. Belə görünür ki, artıq böyük güclər də bu regionda təhlükəsizlik atmosferinin möhkəmlənməsində, eyni zamanda bunun üçün Qarabağ məsələsinin həllində maraqlıdır. Ermənistanın da bu fürsəti layiqincə qiymətləndirməsi bu ölkənin öz gələcəyi baxımından olduqca vacibdir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
