ABŞ prezidentinin müşaviri Con Boltonun Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə xüsusi zəng etməsi Azərbaycanda və beynəlxalq rəsmi, qeyri-rəsmi dairələrdə maraqlı diskussiyalara səbəb olub. Telefon danışığı barədə rəsmi yayılmış məlumatın məzmunu özlüyündə dərin müzakirələr üçün yetərli materiallar verir.
Enerji təhlükəsizliyi, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq və Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı danışıqlar prosesinin indiki vəziyyəti müzakirə olunub. Məlumatın rəsmi dilini sadə ritorikaya çevirsək, nəticə bundan ibarətdir ki, ABŞ təkcə iki ölkənin yox, həmçinin bütün regionumuzun və dünyanın taleyüklü problem və proseslərinin Azərbaycan lideri ilə müzakirələrinə xüsusi önəm verir, bu problemlərin həllində Azərbaycanın indiyə qədər oynadığı rolun və verdiyi töhfələrin dəyərini qiymətləndirir, məhz bizim ölkəmizlə bütün sferalarda əməkdaşlığı davam etdirmək və gücləndirməyin qlobal və regional ehtiyaclara daha çox uyğun olduğunun fərqinə varır.
Zahirən adi bir hadisə kimi görünən xüsusi telefon zənginin mühüm pərdəarxası mətləblərindən biri ABŞ Prezidentinin Azərbaycan Prezidenti ilə işləmək, əməkdaşlığı davam etdirmək və gücləndirmək niyyətinin ifadəsidir. Heç bir şübhə yoxdur ki, belə ciddi və bütün dünyanın taleyində müsbət dəyişikliklər yaratmaq gücündə olan niyyət sadə situasiyalara və perspektivlərə hesablanmayıb, sətirüstü mülahizələrdən motiv almır, kökləri etibarilə çox-çox dərinlərə gedir. Bu niyyət ABŞ analitiklərinin və strateqlərinin enerji təhlükəsizliyi, ümumi siyasi təhlikəsizlik və Qarabağ prosesini irəlilətməkdə “regionun hansı ölkəsi və lideri ilə daha böyük nəticələrə yetişmək olar” sualı ətrafında apardıqları təhlillərin yekunu olaraq ortaya çıxıb. ABŞ-ın sülh, təhlükəsizlik, enerji təhlükəsizliyi, terrorla mübarizə kimi strateji platformalarında regionumuzun bütün dövlətlərinin hansı keyfiyyətdə nəzərdə tutulduğuna tam toxunmaq fikrimiz hələlik yoxdur. Bu gün buna da ehtiyac yoxdur ki, ABŞ-ın göstərilən platformalarında Xəzəryanı Mərkəzi Asiya dövlətləri, Gürcüstan, Türkiyə, Əfqanıstan və sair kimi ölkələrə hansı statusda yanaşıldığını təhlil edək.
Ermənistanın ən yaramaz qonşu kimi bu sistemdən kənarda qalmasını bütün dünya görür
Bizim üçün bu kontekstdə ən maraqlı müqayisələri Azərbaycanın və Ermənistanın timsalında aparmaq daha əhəmiyyətlidir. Əslində belə müqayisəni elə ABŞ-ın özündə də aparırlar, aparıblar və aparacaqlar ki, dünya və region üçün Azərbaycan və Ermənistan öz liderləri və malik olduqları potensiallarla nə deməkdir?! Müqayisənin bir tərəfində sülhsevər, multukultural, faydalı əməkdaşlıqda dünyaya çox şeylər qazandırmaq imkanında olan və qazandıran Azərbaycan, başqa tərəfində isə dilənçi payları ilə başını birtəhər girələyən, pozitiv inkişaf baxımından region və dünya ailəsinə heç bir töhfə verməyən, parazit kimi yalnız istehlakçılıq müstəvisində yaşayan Ermənistan var. ABŞ analitikləri necə fərqinə varmaya bilər ki, özünün beynəlxalq əməkdaşlıq səyləri ilə ancaq kimlərdənsə nəsə qoparmaq və hansısa dövlətin çiynində yük olmaq strategiyası ilə gedən Ermənistan başqa ölkədir, öz beynəlxalq əməkdaşlıqlarını qarşılıqlı fayda əsasında quraraq bəşəriliyə, ümumi rifaha, inkişafa, sülhə, əminamanlığa, təhlükəsizliyə real töhfələr verərək dünyanın pozitiv gələcəyinin hansısa yükünü xoş niyyətlə öz çiyninə çəkən Azərbaycan isə tam başqa bir ölkədir. Qonşusu Azərbaycana etdiyi təcavüz və əsassız ərazi iddiaları ilə bütün əhəmiyyətli regional layihələrdən kənarda qaldığı üçün boğulan Ermənistan nə regiona, nə də dünyaya pozitiv heç nə verə bilməz. Qonşularına, hətta öz xalqına, regiona, bütün dünyaya ancaq fəlakət mənbəyi olduğuna görə indi heç kim bu ölkəni Azərbaycanla bir sıraya qoymur. Telefon zəngi bir daha göstərdi ki, heç ABŞ-da da qoymurlar. Barmaq ucu boyda olan Ermənistanın başından yekə xülyalarla dünyanın böyük qütblərini kəllə-kəllə vəziyyətinə gətirmək siyasəti apardığını dünyada hər kəs görür. Özünün balanslı xarici siyasət kursu ilə region və dünya dövlətlərini müxtəlif əməkdaşlıq layihələrinin bir süfrəsi arxasına gətirən Azərbaycanın Ermənistandan yer-göy məsafəsində olduğunu necə görməmək olar?! Azərbaycanın Avrasiya oxu boyunca yaratdığı və ya yaradılmasında fəal iştirak etdiyi müxtəlif enerji, nəqliyyat, loqistika layihələrinin bu gün qlobal müsbət dəyişikliklərə gətirib çıxardığı, yeni keyfiyyətli regional əməkdaşlıq və təhlükəsizlik sistemi yaratdığı, tək Ermənistanın ən yaramaz qonşu kimi bu sistemdən kənarda qaldığı bütün dünyanın gördüyü reallıqdır.
...Trampın xüsusi bəyanatı Azərbaycanın və onun liderinin ABŞ üçün nə qədər önəmli partnyor olmasının...
Demək, ABŞ-ın dövlət xadimləri və siyasətçiləri bizim regionumuzda hansı dövlətin və hansı liderin “dəyişdirici aktor” olduğunu, regionda daim mövcud olmaq üçün kiminlə əməkdaşlıq etməyin daha faydalı olduğunu yaxşı bilirlər. Avropanın enerji təhlükəsizliyinin ABŞ üçün nə qədər önəmli strategiya olmasının sübuta ehtiyacı yoxdur. 1993-cü ildən başlayaraq indiyə qədər Azərbaycanın bu istiqamətdə fasiləsiz və nəticəli kurs apardığını ABŞ-da da yaxşı görürlər. “Cənub Qaz Dəhlizi”nin Avropa üçün nə qədər önəmli olduğunu ABŞ Prezidenti Tramp Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə təkcə 2018-ci ildə yazdığı dörd məktubda açıq mətnlərlə ifadə edib. Konkret məsələlər üzrə ABŞ prezidentinin öz məktublarında İlham Əliyevlə davamlı işləməyə və əməkdaşlıq etməyə hazır olduğunu bəyan etməsi bütün dünya və regionumuz üçün çox təsirlidir. ABŞ prezidenti azərbaycanlı həmkarı ilə sıx əməkdaşlığı davam etdirmək istədiyi platformaları rəsmi məktublarda bir-bir qeyd edir. Azərbaycanın qlobal terrorla mübarizəyə, Əfqanıstanda və dünyanın bəzi ölkələrində sülhyaratma əməliyyatlarına canlı qüvvə və logistika dəstəyi verməsi ABŞ rəhbərlərinin lazimi dəyər verdikləri nüanslardır və Azərbaycanı digər ölkələrlə müqayisədə alternativsiz ragional aktor mövqeyində daha da möhkəmləndirir. “Cənub Qaz Dəhlizi”nin anti-İran sanksiyaların təsirindən kənar tutulması barədə Trampın xüsusi bəyanatı Azərbaycanın və onun liderinin ABŞ üçün nə qədər önəmli partnyor olmasının bariz ifadələrindən biridir. Beləliklə, Boltonun Azərbaycan Prezidentinə telefon zəngi Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi sahəsində gördüyü işlərə, qlobal təhlükəsizlik və sülhyaratma missiyalarında real iştirakına ABŞ-ın verdiyi böyük önəmin vizual təsdiqidir.
Boltonun zəngi Qarabağ probleminin həlli üzrə prosesin pərdəarxası elementlərinin təhlili baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu məqamda bir neçə geosiyasi təzahürə diqqət yetirmək lazımdır.
Azərbaycan liderinin sayəsində Paşinyanı ziyanlı tərslikdən döndərmək mümkün oldu
Ermənistanda hakimiyyət dəyişib, bütün dünya bu dəyişiklikdən Qarabağ probleminin həlli prosesində yenilik baş verəcəyinə ümidlərini açıq ifadə edib. Almaniya kansleri İrəvana səfəri zamanı və Prezident Tramp Paşinyana yazdığı məktubunda bu məqamı açıq söylədilər, bununla da onu demək istədilər ki, Qarabağ probleminin həlli üçün Azərbaycan ən konstruktiv və sabit, Ermənistan hakimiyyətləri isə qeyri-konstruktiv mövqedə olublar. Elə həmin Boltonun ötən ilin sonlarında Ermənistana səfəri zamanı Paşinyana açıq mətnlə “sülh istəyirsinizə qonşuların torpaqlarını qaytarın” mesajını verməsi fakt kimi ortadadır. Qarabağ probleminin beynəlxalq hüquqa uyğun ədalətli həlli üçün məhz Azərbaycan diplomatiyasının və şəxsən cənab Prezidentin ardıcıl səyləri ilə tarixdə heç vaxt olmadığı qədər əlverişli beynəlxalq mühitin yarandığını da bütün ağıllı dövlət xadimləri və siyasətçilər görür. Görünən böyük regional aksiomalardan biri də budur ki, Avrasiya əməkdaşlıq layihələrinin indikindən də artıq faydalı olması üçün Azərbaycanın daha çox töhfələr vermək imkanları münaqişənin həllindən sonra mütləq açılacaq. Bütün dünyanın bu gün inandığı gerçəklərdən biri Azərbaycanın Ermənistanı regional təcridə salmaqda beynəlxalq hüquqi və təbii haqqa malik olmasıdır. Dünyanı bu gerçəkliyə Azərbaycan Prezidenti sistemli və ardıcıl işlə inandıra bildi və indi bütün beynəlxalq kürsülərdə “təcavüzü davam etdirdiyi ana qədər Ermənistanı təcrid edəcəyik” bəyanatını çəkinmədən, inamla deyir və arxasında da durur. Ermənistan nə qədər pozucu və aldadıcı taktikalara əl atsa da, zamanın və proseslərin onun əleyhinə işləməsini dayandıra bilmir. Yeni rəhbərliyin də əvvəlkilər kimi arada bir müddət danışıqlar formatını dəyişmək cəhdləri olsa da, sonda Azərbaycan liderinin maksimum prinsipiallığı və konstruktiv ruha yüksək məsuliyyətlə yanaşması hesabına Paşinyanı səhv yoldan və ziyanlı tərslikdən qaytarmaq mümkün oldu.
Bir necə aylıq fasilə yaransa da, əvvəlki Azərbaycan-Ermənistan formatına qayıdış, Prezident Əliyevlə Paşinyanın Sankt-Peterburqda, Düşənbədə və Davosda görüşləri, XİN başçılarının Milan və Paris görüşləri məhz Azərbaycanın daha üstün səyləri ilə əldə olunmuş reallıqlardır. Demək, Trampın müşavirinin Bakıya telefon açmasının təsadüf olmayan tutarlı səbəblərindən biri də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli və bu prosesdə Azərbaycan Prezidentinin mövqeyi ilə bağlıdır. Tam görüntü budur ki, ABŞ rəhbərliyi Qarabağ münaqişəsinin həlli prosesində müşahidə olunan dinamikanı və belə demək mümkünsə, “uğurlu nəfəsliyin” açılmasında Azərbaycanın rolunu yetərincə qiymətləndirir, problemin həllində öz səylərini davam etdirəcəyini açıq şəkildə ifadə edir. Boltonun Bakıya zəngindən sonra ABŞ-dan Paşinyana bir qədər də konkret və daha sərt tonda Qarabağ mesajlarının veriləcəyi yaxın həftələrin ən real ehtimalları kimi nəzərdən keçirilə bilər. ABŞ təcavüz və əsassız torpaq iddiaları ilə zəhərlənmiş, “geoiqtisadi və geosiyasi xədimə” çevrilmiş Ermənistan kimi artıq və zərərli bir yükün xatirinə Azərbaycan kimi faydalı tərəfdaş ölkənin mənafelərini kölgədə buraxmayacaq. Boltonun zəngindən çıxara biləcəyimiz nəticələrdən biri də budur.
Cəmi birillik hakimiyyətləri dövründə ABŞ və Rusiya kimi iki nəhəngi az qala qarşı-qarşıya gətirmiş həmin radikalları kim yenidən Azərbaycanda hakimiyyətdə görmək istəyər?!
Boltonun zənginin Azərbaycanda bəzi daxili siyasi proseslərdən sonra azacıq zaman fərqi ilə baş verməsinə bəzi daxili qüvvələr xüsusi maraqla yanaşsa da, burada obyektiv mətləb tam başqadır. Söz yox ki, bu zəngin Bakıda xaricdən bəzi antimilli qrupların da dəstəyi ilə radikalların bir-iki aksiya keçirmək cəhdindən və artıq dağıdıcı formalar almağa başladığı üçün aksiyaların məhdudlaşdırılması barədə rəsmi qərardan sonraya təsadüf etməsi bəzilərinə başqa nəticələr çıxarmağa əsas verə bilər. Ancaq sadə məntiqdir ki, ölkə daxilində proseslərin tam nəzarət altında idarə olunması bir tərəfə qalsın, hətta bütün regiondakı proseslərə iqtisadi, siyasi, nəqliyyat riçaqları ilə təsir göstərmək gücünə sahib Azərbaycan hakimiyyətini heç kim 2-3 min nəfərlik xaotik və sistemsiz işləyən radikal dəstənin emosional və xalqın dəstək vermədiyi tələblərinə dəyişə bilməz. O ki qaldı ABŞ ola...
Cəmi bir illik hakimiyyətləri dövründə ABŞ və Rusiya kimi iki nəhəngi az qala qarşı-qarşıya gətirmiş həmin radikalları kim yenidən Azərbaycanda hakimiyyətdə görmək istəyər?! Təbii ki, nə Rusiya, nə də ABŞ. Onlar bu gün Azərbaycanda elə bir hakimiyyətin olmasına üstünlük verir ki, dövlətləri bir-birilə toqquşdurmasın, əksinə, dünya güc mərkəzlərinin mənafelərindəki oxşar məqamları ustalıqla taparaq uzlaşdırsın və hamı üçün faydalı əməkdaşlıqların yeni-yeni mərhələlərini açsın. Bu hədəfi dəqiq vurmaqda İlham Əliyev hakimiyyətinin alternativsizliyi “əlahəzrət fakt” gücündədir. ABŞ, NATO və Rusiya ali hərbi rəhbərlərinin məhz Bakıda dəfələrlə görüşərək əslində dünyanın taleyilə birbaşa bağlı məsələləri müzakirə etmələri, razılığa gəlmələri Prezident İlham Əliyevin diplomatiyasının bir-birinə əks dünya qüvvələri üçün hansı gücdə yaxınlaşdırıcı faktor olduğunu bir daha ortaya qoydu. Bakının barışdırıcı geosiyasi məkan statusuna sahiblənməsi yuxarıda dediyimiz “əlahəzrət fakt”a ən böyük sübutdur.
O da məlumdur ki, regionun və dünyanın taleyi üçün ABŞ-ın da maraqlı olduğu bir sıra layihələrin sonadək uğurla yekunlaşması məhz Azərbayacanın indiki hakimiyyəti ilə davamlı, səmimi və hərtərəfli əməkdaşlıqdan keçir. Bu layihələr “Cənub Qaz Dəhlizi”dir, Şimal-Cənub Dəhlizidir, Şərq-Qərb marşrutudur, Transxəzər qaz kəməridir, dünya boyu sülhyaratma əməliyyatlarıdır, terrorla və transmilli cinayətkarlıqla mübarizə proqramlarıdır, nəhayət Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllidir. Ortada Azərbaycan hakimiyyəti ilə uzunmüddətli əməkdaşlıqdan keçən belə böyük işlərin olduğu bir vaxtda Boltonun zəngi kimi qlobal hadisəni 2-3 minlik radikalın mənasız çırpıntıları ilə bağlamağın adı və mənası yoxdur.
Təhlillər birmənalı sübut edir ki, C.Boltonun zəngi həm də Azərbaycanın daxilində Qərbin ölkəmizə təzyiq göstərəcəyi və ya hansısa güzəştlərə məcbur edəcəyi ilə bağlı ümidlərinin üstündən qalın bir xətt çəkdi.
Bir daha aydın nümayiş edildi ki, ABŞ Azərbaycandan Qərbə ümid yeri kimi baxan antimilli qruplara dəstək vermək niyyətində deyil. Rəsmi Vaşinqtonun Azərbaycan hakimiyyəti ilə əməkdaşlığı daha da dərinləşdirmək niyyətləri bütün əlamətləri ilə ortadadır.
Aydın QULİYEV
