Cənubi Qafqazda son dövrlər daha da fəallaşan ABŞ-ın diqqət yetirdiyi başlıca məqamlardan biri də regionda mövcud olan münaqişələrdir. Belə görünür ki, bu istiqamətdə Vaşinqton üçün prioritet məqamlardan biri də Dağlıq Qarabağ konflikti ilə bağlıdır. Hər halda? son aylarda bu münaqişə ilə bağlı okeanın o tayından gələn rəsmi açıqlamalar, nümayiş etdirilən mövqe nikbin bir əhval-ruhiyyə yaradır.
Qarabağ məsələsi ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə müşaviri Con Boltonun regiona ötən ilin oktyabrında baş tutan səfəri zamanı da xüsusi diqqət mərkəzində olmuşdu. Elə həmin vaxtdan fikirlər gəzirdi ki, ABŞ cari il ərzində Qarabağ məsələsində daha aktiv rol sərgiləyəcək. Con Boltonun Azərbaycan və Ermənistan rəhbərlərinin son Davos görüşündən sonra hər iki tərəflə yenidən əlaqə saxlaması bu ehtimalı bir qədər də gücləndirir. Qeyd edək ki, yanvarın 29-da Con Bolton Prezident İlham Əliyevə zəng edib. Qeyd olunur ki, söhbət zamanı qarşılıqlı maraq doğuran bir sıra məsələlər, o cümlədən enerji təhlükəsizliyi, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq və Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı danışıqlar prosesi müzakirə edilib. Con Bolton özü də İlham Əliyevə etdiyi telefon zəngi ilə bağlı açıqlama verib. Özünün “Tvitter“ səhifəsində o yazıb: “Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə telefonla danışdım. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla həllini, təhlükəsizlik sahəsində işbirliyini və ABŞ-la qarşılıqlı maraq kəsb edən digər məsələləri müzakirə etdik”.
Qeyd edək ki, bundan əvvəl Con Bolton Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyanla danışıb. Paşinyan bununla bağlı bildirib: “Regional situasiya və ikitərəfli əlaqələrə dair məsələlər müzakirə edildi. Cənab Bolton və mən Ermənistan-ABŞ münasibətlərinin vacibliyini qeyd etdik. Razılaşdıq ki, münasibətlərimizin bundan sonrakı inkişafı ilə bağlı müzakirələri davam etdirək”.
Paşinyan müzakirə zamanı Qarabağ məsələsinə toxunulmadığını xüsusi vurğulasa da, ekspertlər Davosda Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin görüşünün ardınca baş tutan bu danışığın təsadüfü olmadığını bildirir. Erməni mediası isə məlumatlı mənbələrə istinadən yazır ki, əslində, Con Bolton və Nikol Paşinyan arasında danışıqlar zamanı əsas müzakirə mövzusu məhz Qarabağ məsələsi olub. Qeyd edək ki, Bolton ötən il Cənubi Qafqaza səfəri çərçivəsində İrəvanda olarkən Qarabağ problemi ilə bağlı ciddi açıqlamalar vermiş, İrəvanın Azərbaycanla razılaşmalı və Qarabağ siyasətini dəyişməli olduğunu bildirmi., həmçinin Ermənistanın inkişafı üçün Rusiyanın təsirindən qurtulmasını məsləhət görmüşdü. Bütün bunlar fonunda Ermənistan mediası və ekspertləri Boltonun Azərbaycan dövlət başçısına və Paşinyana zənginə indi xüsusi diqqət ayırır. ABŞ prezidentinin müşavirinin Nikol Paşinyana zəngini xatırladan ”İravnuk” qəzeti qeyd edir ki, Bolton, İlham Əliyevdən fərqli olaraq, erməni baş nazirlə Dağlıq Qarabağ məsələsini müzakirə etmədi: “Bolton bir neçə gün əvvəl Paşinyana da zəng etmişdi. Lakin onunla Qarabağ məsələsini müzakirə etmədi. Görüş ümumi məsələlərin – Ermənistan-ABŞ münasibətlərinin vəziyyətinin müzakirəsi ilə yekunlaşdı. Tərəflər bölgədəki son vəziyyətlə bağlı müzakirələr aparsalar da, Əliyevdən fərqli olaraq, Bolton Qarabağ məsələsini Paşinyanla danışmaq istəməyib. Amma bu qətiyyən inandırıcı deyil. Çünki ABŞ Qarabağ məsələsinin həllini istəyir və bu xüsusda Paşinyan ABŞ-dan gələn göstərişləri icra etməyə məcburdur”.
Erməni politoloq Stepan Danielyan da iddia edir ki, Paşinyan Boltonla Qarabağ haqda danışıb, lakin bunu cəmiyyətdən gizlədir: “Məlum zəng İlham Əliyev və Nikol Paşinyan arasında Davosda 1.5 saat davam etmiş görüşdən sonraya təsadüf etdi. Paşinyan isə iddia edir ki, amerikalı diplomatla Qarabağ məsələsini müzakirə etməyib. Bu doğru deyil. Müzakirələrdə Qarabağ ifadəsi işlənməsə belə, bu o demək deyil ki, bu məsələ ətrafında müzakirə olmayıb. Hər halda, Boltonun Davos görüşündən dərhal sonra İrəvana zəng etməsinin bir məntiqli izahı olmalıdır. Amerika mediasının “ABŞ prezidenti” adlandırdığı Con Boltonun gözlənilməz zəngi Paşinyanı sevindirə bilər. Ən azı, İran məsələsi müzakirə edilməmiş olmaz. Hesab etmək olar ki, İran və Qarabağ məsələlərinin biri-birinə aidiyyəti var”. Danielyan Paşinyanın ABŞ və Azərbaycanla gizli Qarabağ anlaşmasına getməsindən şübhələndiyini qeyd edib.
Digər tərəfdən xatırladaq ki, yenə erməni mediası Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizama salınmasında “Bolton planı”nın olmasını iddia edir. Ermənistanın “Yerkramas” nəşri yazır ki, “Bolton planı” Rusiyanın “Lavrov planı”ndan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bildirilir ki, “Lavrov planı” adlanan həll variantı ərazilərin qayıdışını, daha doğrusu, ilkin mərhələdə Qarabağ ətrafındakı 5, daha sonra 2 rayonun qaytarılmasını, tərəflərin status üzərində müzakirələr aparması və sülhməramlıların Dağlıq Qarabağa yerləşdirilməsini nəzərdə tutur. Lakin nəşrə görə, indi danışıqlar prosesi “Bolton planı” ilə nəzərdə tutulmuş ssenari üzrə gedir və bu plan “sülhə əvəz olaraq ərazilər” düsturu üzrə həyata keçirilir: “Bolton planı”nda Dağlıq Qarabağın müstəqil statusu nəzərdə tutulmur, çünki plan onun Azərbaycanın tərkibində olmasına hesablanıb, sülhməramlılar yoxdur və yalnız sülhlə pul vədi var”. Nəşr hesab edir ki, yanvarın 16-da həmsədrlərin vasitəçiliyi vaxtı Parisdə Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin 4 saatdan çox sürən danışıqlarından sonra verilən “xalqların sülhə hazırlanması” bəyanatı, Avropa İttifaqının xarici əlaqələr üzrə komissarı Federiki Moqereninin yanvarın 19-da Azərbaycan və Ermənistan arasında əldə olunmuş razılaşmanın reallaşacağına ümid ifadə etməsi, elə həmin gün ABŞ prezidenti Donald Trampın Paşinyanı Dağlıq Qarabağ problemini həll etməyə yenidən çağırması, yanvarın 22-də Davosda Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin görüşü və nəhayət, yanvarın 23-də ABŞ-ın milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə məsləhətçisi Con Bolton və Paşinyan arasında telefon söhbətinin olması “Bolton planı”nın olduğuna dair “faktlar”dır. Qeyd edilir ki, Birləşmiş Ştatlar “böyük oyun”un moderatorudur və oyunun vektoru Rusiyaya qarşı yönəldilib, İran hədəf, Türkiyə və Azərbaycan ABŞ-ın partnyorları, alət isə Ermənistandır: “Bu oyunda Ermənistan xırda pul oldu. Faktdır ki, “Bolton planı” Paşinyanın rəsmən baş nazir olmasından sonra reallaşmanın praktik mərhələsinə daxil oldu. Təbii ki, Paşinyan bu rolu öz üzərinə götürmək istəmir, amma göründüyü kimi, ya “yox” deyə bilmir, ya da oyunun mənasını anlamır. Faktdır ki, indiki halda Paşinyan Dağlıq Qarabağla bağlı intensiv danışır və bu mübahisəsizdir. Artıq xalqların sülhə hazırlanmasından danışılırsa, demək tərəflər detalların uyğunlaşdırılması mərhələsinə keçib. Və məhz bu, həyəcana səbəb olur”.
Ekspertlər bildirir ki, Qarabağ məsələsində təşəbbüsü ələ almaqla ABŞ Qafqazda ciddi maraqlar güddüyünü bir daha ortaya qoyur. Tarixi rəqiblər sayılan Rusiya və İranın sıxışdırılması üçün ABŞ bölgədə təhlükəsiz bir durumun olmasının vaciblyini də yaxşı başa düşür. Cənubi Qafqazda ABŞ Gürcüstanı, demək olar ki, tam şəkildə Rusiyadan qoparıb. Gürcüstanda ABŞ hərbi bazasının qurulması məsələsi gündəmdədir və Tiflis NATO-ya üzv olmağa can atır. Ermənistanda inqilab zamanı ABŞ fəal iştirak etdi və bunun nəticəsi kimi rusiyayönümlü iqtidar devrildi. İndi Ermənistanda ABŞ-a daha yaxın siyasi qüvvələr hakimiyyətdədir. ABŞ-ın Azərbaycanla da yaxın siyasi-strateji münasibətləri var və Bakı ilə münasibətləri daha yüksək səviyyəyə çatdırmaq üçün Qarabağ məsələsinin həlli əsas şərtlərdən sayılır.
Sabiq dövlət müşaviri Qabil Hüseynli məsələnin bu tərəfinə nəzər salaraq qeyd edir ki, artıq Qərblə Rusiya arasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı rəqabət mühiti yaranıb. Politoloqun sözlərinə görə, ABŞ bölgədə sülhün yaranmasını istəyir: “Vaşinqton, bölgədə təsiri olan digər dövlətlərdən fərqli olaraq, 7 rayonun qeyd-şərtsiz azad olunmasını tələb edir. ABŞ bunun müqabilində Azərbaycandan yeganə Ermənistan ətrafında blokadanın götürülməsini xahiş edir. Bu, qarşımıza qoyduğumuz məqsədlərə çatmaq üçün yetərli olmasa da, bəzi region dövlətlərinin təklif etdiyi həll variantlarından nisbətən pozitiv səslənir. Bunu birbaşa Azərbaycan diplomatiyasının uğurlu xarici siyasət xətti ilə əlaqələndirmək lazımdır. Azərbaycanın səylərini bu istiqamətdə davam etdirəcəyinə şübhə yoxdur. Azərbaycan öz istəkləri daxilində problemin həllinə mərhələ-mərhələ yaxınlaşıb və ətrafında qurulan informasiya blokadasını yararaq dünya ictimai rəyinə bölgədəki hərbi qarşıdurmanın siyasi anatomiyasını açan bir mövqe təqdim edib. Məhz bunun nəticəsində əksər beynəlxalq təchizatların və dünya dövlətlərinin mövqeyində problemin ədalətli həllinə dönüş yaranıb”.
Politoloq vurğulayıb ki, ekspertlərin bir çoxu “startı”, ABŞ başda olmaqla, Qərb ölkələrinin verdiyini düşünür: “Bunun nəticəsində də Rusiya bir növ siyasi həyəcana düşərək proseslərə adekvat cavab verməyə və təşəbbüsü öz nəzarəti altında saxlamağa cəhd etdi. Zənnimcə, bunun Azərbaycan üçün heç bir ziyanı yoxdur. Sadəcə olaraq, tərəflər arasında problemin həlli ilə bağlı rəqabət mühitinin yaranması status-kvonun dəyişəcəyinə olan ümidləri artırır. Hazırda proseslərdə öndə Qərb dünyası görünsə də, Rusiyanın da təşəbbüsü ələ almaq üçün işlər gördüyünü söyləmək lazımdır. Amma ciddi düşünən adamların əksəriyyəti diqqətini Qərbə doğru yönəltməyə çalışır. Çünki Qərb doğrudan da bölgədə problemin aradan qalxmasını istəyir. Bu onun strateji maraqlarına cavab verir. Məsələnin həllində o qədər də kafi rol oynamasalar, onların həm təklifləri, həm də prosesə yanaşmaları Bakının arzularına tam cavab verməsə də, özünün pozitivliyi ilə seçilir. Hələ ki, Rusiya bu məsələdə rəsmi Bakını qane edə biləcək, eyni zamanda beynəlxalq hüquq normalarına söykənən mövqe ortaya qoya bilməyib. Amma Qərbin mövqeyi beynəlxalq hüququn tələblərinə getdikcə yaxınlaşmaqdadır”.
Bütün bunlar bir daha Qarabağ məsələsinin həllində böyük güclərin iştirakı ilə yeniliklərin olmasını istsna etmir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
